19.10.2017

Di Wjey De Byern Hevpar

Civakbyn bixwe poltk e berpirsyariyn her hunermendek li hember v rastiy hene. Ya ku di wjey de byer tgehn hevpar dike j ev tit bixwe ye.

 

 

 

Nûman AMED


Ev mijarên ku pênaseya wan tên kirin ne encamên pirsgirêkên civak, wêje, çand û dîroka Rojhilata Navîn an jî Kurdistanê ne. Pirsgirêkên Rojava sîtava xwe bi vî êwazî li Rojhilata Navîn ango Kurdistanê dike. Di demekê de ku wêje û zimanê gelê Kurd zindî dibe, pirsgirêkên bi vî rengî pêwîst e neyên wateya ku ev pirsgirêk dawiya her titî ne. Kurd û Kurdistan divê ji derveyî van pirsgirêkan tevger bikin û xwedî paradîgmayek xweser bin. Rêber APO, beriya her kesî ev tit ferq kir û paradîgmayek pir nûjen û bi kok pêxist. Ger wêje xwe li gorî vê saz neke, ne gengaz e ku karibe pêbikeve. Li cihê dramê divê ku pêkeftinên civakî û kesayetî yên bi orea PKK’ê re pêk hatin werin dahûrandin. Di hêla teoriya wêjeyê de ev pêwîst e, lê berî wê pêwîstiya teorîk, hewcehî bi hevpariya hinek bûyer û têgehan heye. Wekî mînak; her kes li ser encamên orea azadiyê ya bi pêengiya PKK’ê pêketiye dinivîse û ev pêketin di kîjan pêvajoyan re derbas bûye, ji xwe re nakin derd ango serî li ser naêînin. Di van nivîsan de tita ku herî bala mirov dikiîne jî ev e ku zedetirî xwe dramasyon tê bikaranîn.

Pêketinên civakî û kesayetî nayên dahûrandin û dîtin. Dema ku mirov van nivîsan dixwîne ji wan nivîsan dilteng dibe, weke ku rewa civaka Kurd ji ya berê xirabtir e. Ev rew ji derveyî korbûnê ne titek e. Ger nivîskarek ku dibêje ez wêjeya civaka Kurd dikim, gelo li çiyayên Botan’ê negere, erê qewimiye nezanibe dê çi wêjeyê bike? Di wêjeya Kurdî de ji bo wêjeyê, ya were kirin, vegotina bûyerên hevpar û erê li Kurdistanê hatiye jiyankirin e. Ya duyem jî mijara têgehên hevpar e. Pirsa gelo çi ye ev hevparî, di heman demê de dibe bersiv jî. Jiyana PKK’ê ji sedî hetê civakê bandor dike û gihîtina jiyana azad ev bandorbûn bixwe ye. Di wêjeyê de ev tîpolojî nehatiye nivîsandin. Tîpolojiya jin û zilam ji aliyê Rêber APO ve di pirtûka bi navê ‘Evîna Kurd’ de pir xwe hatiye nirxandin. Ev têgeh pêwîst e di wêjaya Kurd de bibe têgehekî hevpar. Ger wisa nebe, wêje dê pê nekeve. Di wêjeya Kurdî ya klasîk de zimanê Kurdî yê nazenîn û bedew heye. Di wêjeya klasîk a Kurdî de hema bêje hevpariyeke xwezayî heye. Ev hevparî bi evînê, xurtkirina peyv û gotinên zimanê Kurdî ye. Jixwe ji derveyî Osmanî, zimanên heremê bi gitî di van salan de di hêla wêjeyê de xurt dibin. Zimanê Kurdî çiqas nazenîn û bedew e, mirov di wêjeya Kurdî ya klasîk de dibîne.

Bê pesn û terîf, mirov dikare bêje ku wêjawanên Kurd ên wê demê li Rojhilata Navîn sereke ne. Sedema wê ev tit e ku di têgeh û bûyeran de hevpar in. Li gorî min, di serdema Feqiyê Teyran de, bi qasî helbesta Feqî asta helbesteke ku cînavk bi hostatî li ûna kafiyeyê bêyî ku wate kêm bike hatiye bikarînin nîn e. Bijî ji wan re yên ku helbestên wisa ji me re kirine yad û bîrewerî! Bi rastî jî dema min ev helbest xwend ez a mam. Ez qala vê helbesta li jêr dikim: ‘Bizan ko min yar tuyî/ Ez kutim yekcar tuyî/Çi bikim ko min yar tu yî/Bê dest û hem pa tuyî/Pir li min kubar tuyî/Ê bi xezeb xwendî ez im/Di qeyd û bendê ez im/Zencîr bi zendê ez im/Mitaqî rindî ez im/Aiqê cindî ez im/Perwazî findê ez im…’ (Feqiyê Teyran)

Di wêjeya wê demê de hemû hêman û mûnîn tên dîtin. Ev hevparî tenê ne li Kurdistanê, hema mirov dikare bêje cihê ku wêje lê pê diket hebû. Di wêjeyê de wekî pîvan ji cîhana îlahî derbasbûna cîhana sekûler de ev êwaz xwe dide der. Li rojava(Ewrûpa) jî heman tit heye. Destana Ehmedê Xanî û Romeo Jûliyeta William Shakespeare di qirneke nêzî hev de bi heman êwazî tên nivîsandin. Bêguman evîndariya îlahî belagata wêjeya pirtûkên olî gelekî pêxist û wêjewanên nêzî wan, demên qanûna desthilatdariya wêjeya olî jiya ne, di ferqa vî titî de bûn. Di van deman de sedema zimanê evîndariyê tê bikaranîn ev e ku wêje ji aliyê qanûna saziyên olî ve hatibû dîlgirtin. Dibe sedemek jî ev be ku ekumeniya du olên mezin ji aliyê van saziyan ve li ser gelên ku cuda zimanan bikar tînin e. Bertekekî bi vî rengî li du cihan derdikeve holê û ev derketin di dîroka wêjeyê de pir girîng e. Li Kurdistanê li pey hev û bi pergal hevpariyeke balkê xwe dide rû.

Ji Baba Tahirê Uryan heya Ehmedê Xanî, zimaneke ku hevdu temam dike heye, lê bi taybetî ji Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û heya Xanî hevpariyeke li pey hev heye. Ehmedê Xanî, dibe lûtkeya van wêjewanan û pirsgirêka civaka Kurd dikîne qada polîtîk. Destana Mem û Zîn’ê bi gitî polîtîk e. Xanî bixwe jî polîtîk tevdigere û pirtûkên wî ji bo avakirina civakeke nû rê nîan didin. Heya vê demê wêje rista xwe pir ba dilîze. Pirsgirêkên wêje û polîtîkayê dikevin nava hev û di cewherê xwe de Xanî di qada wêjeyê de bertekekî tund li hemberî qada polîtîk nîan dide. Birina Mem û Zîn’ê ya gorê hîn jî xwedî wateyeke pir girîng e. Ev helwesta Xanî li hemberî qada polîtîk raber dike jî, polîtîk e. Gelo Mem kî ne Derwê kî ne? Di wêjeyê de hevpariya ku qala wê tê kirin ev tit e. Lewre pitî Xanî, destana ku di vê opê de tê berdewamkirin a Derwêê Evdî ye û di vir de jî mixabin her du evîndarên bedew bi ser nakevin. Sedema vî titî jî bêguman têkçûna siyaseta Kurd a wê demê ye. Gelo di dema niha de jî revandina bi hezaran keçên Êzidî ne berdewama vê siyasetê ye? Mem kî ne, Derwê kî ne û wêjeya revandina van keçên Kurd dê çawa bê kirin? Di siyasetê de hevparî çênebe dê çawa di wêjeyê de hevparî çêbibe?

Di roja me ya îro de wêjeyeke ku ji van pêketinan qut be çawa tê pêbînîkirin, mirovan matmayî dihêle. Nîqaekî mîna: “Wêje amûrek polîtîk e yan na”, ne di cih de ye. Ji vê wêdetir wêjeyê bi pîvana estetîkê pîvandin jî li gorî min xwe veartin ango êlûkirina nasnameya xwe ye. Estetîk di wêjeyê de îroveyek e ku tevahîbûnê temam dike û mijarek e ku bi encama titekî pênase dike ye. Ez bixwe heya ji destên min tê ez ji van peyvan xwe dûr dikim, lewre dizanim ku hemû hatine çêkirin û pir zêde bi desthilatdariya Rojava ve girêdayî ne. Polîtîkaya ku jê tê fêmkirin ev tit e ango ev têgeh in. Bêyî ku hin titên li pê û lezgîn bên sererastkirin, derbasbûna hin titên din dê ti pêketinan çêneke. Gelo li ser estetîka Kurd hevparî heye, ango estetîka Kurd çi ye? Dibe ku bê gotin estetîk gerdûnî ye û estetîk nayê tekanekirin. Zanistekî hevpar a bi qanûn e û ne hewce ye mirov titên nû bêje. Jixwe xelkê çi kiriye diyar e û em jî heman titî bikin dê her tit çareser bibe. Wê demê mafê hinek kesan jî heye bêjin ku em jî wêjeya qirna 18’an û 19’an bikin dê ba be. Di vir de tita ku tê jibîrkirin ev e ku têgeha estetîk wekî têgehekî bîrdozî nayê dîtin. Tita xwedî bîrdozî be, di heman demê de polîtîk e jî. Heya niha estetîk, mîna kirasekî li polîtîkayê hatiye kirin û wêjeya ji vê qut ango peydakirina beên wêjeyê ya ji vê qut pir zor e.

Dualîteya di navbera van titan de çavkaniya xwe ji estetîkê nagire, berevajî wê, ev nakokî bîrdozî ne. Van têgehên ku qala wan têne kirin, pêwîst e ji nû ve bên lêkolînkirin. Lewre ev têgeh hemû wate li wan hatine barkirin û gelek ji wan jî xwedî temeneke kurt in. Di wêjeya kevn de her tit di nava hev de ye û çi çawa ji hev hatiye cudakirin, mirov di wir de ba dibîne. Bêguman ev pênase têra titekî zêde nake lê pêwîst e bê nîqakirin. Parçekirin, êwazekî zanista pozîtîvîzmê ye û ev tit pitî serkeftina vê paradîgmayê biserxist, zêde pêk anî. Serkeftina wê ya herî mezin ev e ku parastina vî titî bi her kesî dide kirin.

Demokrasî û azadiya fikir wekî girêkên ta bi berjewendiyên xwe ve dan girêdan û îro ew bixwe dev jê berdidin, lê kesên ramana azad diparêzin dev jî vî titî bernadin. Gelo rastî ne ev e ku dûrxistina civak û bi taybetî hunermendan ji polîtîkayê ye. Hunermend endamên civakê ne. Civakbûyîn bixwe polîtîk e û berpirsyariyên her hunermendekê li hemberî vê rastiyê hene. Ya ku di wêjeyê de bûyer û têgehên hevpar çêdike jî ev tit bixwe ye.

Dafikn Li Hember and-Huner Estetka Apoger

Himendiya ku ji haydarbna jiyan pk t, di haveyna apogeriy de heye. Feraset estetka ku bi himendiya jiyana azad nehatibe sitirn afirneriya w nabe. Jibo v j...

Gerilla Hunermend

Min di destpk de gel di dil xwe de hevand, ruh day mezin kir, ro j ez di nava dil gel de cih digrim ...

Cerattepe, Heskif, Sur...

Div em zanibin ku ew xweza y me nn e. Wek ku di pgotinek Efrk de t gotin; Ew xweza li bav kal me ji mera re mrate maye, me ew ji zarok xwe deyn kiriye. Lewre ...

2017 © Partiya Karkern Kurdistan (PKK)
[[email protected]]