25.07.2017

نەتەوەی دیموكراتی لەبەرامبەر دەوڵەت – نەتەوە

كۆمەڵگای دیموكراتی، لەسەرووی هەموو ئەو رەهەندانەوە دێت كە لەسەر یەكینە پێگەییەكان دروست دەبن. رەهەندی تاكێكی دابڕاو لە پێگەیی و هەرێمی بەڕادەی لاوازبوونی لە رووی ناسنامەوە، بێ بەشە لە حەقیقەتیش. بەپێچەوانەشەوە چەندە...

 

 

ن: ڕێبه‌ر ئاپۆ

 

لە هیچ قۆناخێكی مێژوودا هیچ شێوە رژێمێكی دەوڵەت هێندەی دەوڵەت – نەتەوە كلتووری پێگەیی و هەرێمییەكانی دووچاری رووخان نەكردووە، رووخانی بەسەردا نەهێناوە. دەوڵەت نەتەوە تەنیا وەك دژبەری دەوڵەتی شار و سیستەمی دیموكراتی و ئیمپراتۆری نەهاتۆتە كایەوە و گەشەی نەكردووە، دەشبێ لەو دوو دیاردەیە زیاتر بە قەدەغەكردنی سەرجەم تایبەتمەندییەكانی ناسنامە پێگەیی و هەرێمییەكان و رووخاندنیان و هەروەها زیاتر بە لێكدانەوەیان هەوڵیداوە لە كۆمەڵگای مێژوویی بیانسڕێتەوە. ئەمە لەكاتێكدا كە تەنانەت ناوەندترین ئیمپراتۆرییەكانیش هەمیشە رەچاوی حقوقی پێگەیی و هەرێمییان كردووە، بە دەوڵەمەندی پێگەیی و هەرێمییان زانیوە و بەڕێزبوون لەبەرامبەر بێبەری نەكردنی كۆمەڵگاكان لەمە. تەنانەت تا ناوەندترین بەڕێوەبەرایەتییەكان دەسەڵاتی بەڕێوەبەرایەتییە پێگەیی و هەرێمییەكان رەتنەكەنەوە، لەدژی بەرفراوانترین خودبەڕێوەبەریش نەبوون. مێژووی شارستانی تا بە قۆناخی مۆدێرنێتای سەرمایەداری لەواتایەكدا مێژووی بەهەندوەرگیرانی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی بووە. هەر ئیمپراتۆر و شارستانییەك بە هێزی بوارە پێگەیی و هەرێمییەكانی دەستنیشان دەبێت. لەكاتێكدا كە مێژوو كۆی تێكڕای ئەم ناسنامانەیە، دەوڵەت – نەتەوە هەڵساوە بە نكۆڵی كردن لەمانە و هەوڵی داوە خۆی بە تاكە دەسەڵات دابمەزرێنێ، بێ گومان ئەمەش راستەوخۆ پەیوەندی بەو سیستەمە داگیركارییەوەیە كە نوێنەرایەتی دەكات. مەیلی زیاتر كۆكردنەوەی قازانجی گەورە و سەرمایە وادەزانێ بە رادەی لەنێوبردنی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی، بە پایە و پێگەی دڵنیا دەگات. دەوڵەت – نەتەوەی هاوڕەگەز لە بانگەشەی ئەوەدایە كە نەتەوە بە شكاندنی هێزی پێگەیی و هەرێمی و پاكتاوكردنی كلتوورەكانیان بەهێز دەبێت و یەكێتی كلتووری نەتەوەی بەدیدێت. ئەوەی كە بەدیهات هێزی مشتێك ئۆلیگارشی و پاوانی داگیركارییە. لەكاتێكدا كە یەكێتی حقوق و كلتوور وەك ئامرازی مەشرووعیەتی ئەم هێز و پاوانی داگیركارییە لەكاردایە، بە یەكێك لە چۆنێتییە بنەڕەتییەكانی دەوڵەت و نەتەوەش دەژمێردرێت. ترسناكترینیشیان بانگەشەی باشترین هەل و مەرج بوونی هاوڕەگەزییەكی وەهایە بۆ دیموكراسی. دەكرێ ئەمەش بە هەل و مەرجی گشتی كۆیلایەتی واتای پێبدرێت. ئەگەر دیموكراسی دەربڕی ئازادی پێگەیی و هەرێمی و خۆبەڕێوەبەری نییە، چۆن دەتوانرێ جیاوازی پێناسە بكرێ ؟ ئاشكرایە    بە بەبنەما وەرگرتنی هەل و مەرجی نەتەوەی هاوڕەگەز، دیموكراسی بونیادنانرێ. تا تاك، پێگەیی و هەرێمییانە خۆی دەرنەبڕێ، تا بەرژەوەندییە كلتوورییەكان نەپارێزێت، دیموكراسی بەدینایەت.

 

 

 

نەتەوەپەرستی بە دەستی دەوڵەت چەندە نكۆڵیكردنە لە دیموكراتیزەبوونی پێگەیی و هەرێمی و تاك، نەتەوەپەرستی دیموكراتیش هێندە دیموكراتیزەبوونی پێگەیی و هەرێمی و تاكە. هەرێمی و پێگەیی لە كلتووری رۆژهەڵاتی ناویندا لە هەموو قۆناخێكی مێژوودا پاراستنێكی زۆر بەهێزی ناسنامە و حقوقی خۆی ئەنجامداوە. لەسەرجەم سیستەمەكانی شارستانیدا رێز بە ناسنامە پێگەیی و هەرێمییەكان دراوە و جێگا بە حقوقەكانیشیان دراوە. پاكتاوكردن و نەژماردن تەنانەت لە بەڕێوەبەرایەتیە دەسپۆتەكانیشدا سیاسەتێك نەبووە تاكۆتا چووبێت. ئەو جۆرە پەیڕەوكارییانە لە كاری تاك یان خێزانێك بەولاوە نەچووە. دەبینین كە دەوڵەت – نەتەوە جارێكی تر ئاستی چۆنێتی فاشییانەی خۆی بە پاكتاوكردنی سیستماتیكانەی پێگەیی و هەرێمییەكان دەسەلمێنێتەوە. لەمێژووی دووا دووسەدەی دوایی هەرێمەكەدا بەهێزبوونی دەوڵەت – نەتەوە هاوشانە لەگەڵا پاكتاوبوونی پێگەیی و هەرێمییەكان، ئەمەش ئەو راستیینەیە نیشان دەدات. تەنیا ئەو شەڕ و دژە شەڕانەی لەپێناو پێكهاتنی دەوڵەت – نەتەوەی ئێراق ئەنجامدران، سەلمێنەرێكی تەواوە بۆ نیشاندانی بێ ئامانجی سیستەم و لەنێوبەرییەكەی. ئەگەر دەربڕی دیموكراتییانەی پێگەیی و هەرێمی دەستەبەر بكرایە، دەشیا دەوڵەمەندییەكی ماددی و مەعنەوی لەوەی سویسرا گەورەتر بەدەست بهاتایه‌. شەڕی ئێستاكە لە ئێراق، لەمژاری بێ چارەیی مۆدێرنێته‌ی كاپیتالیزم و خراپەكاری و لەنێوبەرییەكانیدا ئەزموونێكی گەورەیە.

رەهەندەكانی مۆدێرنیتای دیموكراتی سیستماتیكێك بە بناخە وەردەگرێ كە پێگەیی و هەرێمییەكان گرنگی زیاتریان هەیە. رەهەندی كۆمەڵگای ئەخلاقی و پۆلیتیك، دیاردەیەكە لە پێگەییدا دەژی. رەهەندی كۆمەڵگای ئابووری، زیاتری خۆی پێگەیی و هەرێمییانەیە. ئەگەر پێگەی لە نەتەوەیی و نێو نەتەوەییەكەیشیدا بێت، هەر لەسەر بناخەی خۆ بەهێزكردنە. كۆمەڵگای ژینگەپارێز"ئیكۆلۆژی"یش بێگومان هەمیشە و لە هەموو شوێنێك رەهەندێكە لە بواری پێگەییدا واتادارە و لەپێگەییدا پەیڕەو دەكرێ. كۆمەڵگای دیموكراتی، لەسەرووی هەموو ئەو رەهەندانەوە دێت كە لەسەر یەكینە پێگەییەكان دروست دەبن. رەهەندی تاكێكی دابڕاو لە پێگەیی و هەرێمی بەڕادەی لاوازبوونی لە رووی ناسنامەوە، بێ بەشە لە حەقیقەتیش. بەپێچەوانەشەوە چەندە خاوەنی نوێنەرایەتی كلتووری هەرێمی و پێگەییە بەهای حەقیقەتیشی هێندە بەرزە.

نەتەوەی دیموكراتی؛ تەنیا بە دەستەبەركردنی دەربڕی ئازادانەی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی و تاكەكان ئەنجامگیردەبێت.

ئەو نەتەوانەی خاوەنی ناسنامەی كلتووری جیاواز و زۆرینەن بە ئەندازەی دیموكراتی بوون، ئامادەیە بۆ دەوڵەمەندی و ئاشتەوابوون. ئەگەر لە رۆژهەڵاتی ناویندا دەرفەت بە دەربڕی دیموكراتییانەی پێگەیی و هەرێمییەكان بدرێت، ئاشكرایە كە بەشێكی گەورەی كێشەكان بە ئاسانی دەرباز دەكرێت. دابوونەریتی مێژووییانەش لەكاتێكدا كە هەمیشە گوزارەی لەم راستییە كردووە، ئافاتی دەوڵەت – نەتەوە گوێ بۆ مێژوو راناگرێ، تا بە بەرچاوگرە هاوڕەگەزییەكانی خۆیانەوە لەمێژوو بڕوانن، دەوڵەمەندییە گەورەكانی یەك رەنگ دەبینن یاخود دەنوێنن، كە ئەنجامەكەی نكۆڵیكردنە لە راستینەی كۆمەڵایەتی، واتا فاشیزمە.

 

مۆدێرنیتەی دیموكراتی وەك پێكهاتە و پەیڕەو چارەسەری ماییندەیی بەم راستییەی كۆمەڵگای رۆژهەڵاتی ناوین دەبەخشێ كە ڕەهەندە كلتوورییە پێگەیی و هەرێمییەكانی بەشێوەیەكی چڕ بەنێویەكداچوون. كە راستییەكانی بە دەربڕی ئازادانەوە كردە حەقیقەت، چ تاك و چ كۆمەڵگا دەتوانن بەدەرفەتی لەنێو ئاشتیدا بە ژیانی ئازادی – یەكسانی بگەن.

 

با هەوڵ بدەین لەمەڕ كلتووری رۆژهەڵاتی ناوین نرخاندن و شیكارەكان بە پێشنیاری بەرنامەی سیاسی دیموكراتییانە بە ئەنجام بگەیەنین:

 

  1. دەبێ رێكخستنی سیوانی گشتگیری كلتووری لەشێوەی "كۆنفیدراسیۆنی نەتەوە دیموكراتەكانی رۆژهەڵاتی ناوین" دابمەزرێنرێت. ناكرێ دامەزراندنی نەتەوە دیموكراتەكان پشت بە سنوورەكانی ئێستاكەی دەوڵەت – نەتەوە ئەستوور بكات. گرنگتر ئەوەیە نەتەوە دیموكراتەكان سنووری كێشراو و دەستكردیان نابێت، هەرێم و پێگە و شار و گوندی زۆر قەرەباڵغی دەبێت، پێگە و هەرێم و شاری زۆر نەتەوەیان دەبێ، ئەمە ئاساییترینیانە. مێژوو هەمیشە شاهێدی قەبیلە و قەومە تێكەڵاو و هەرێم و شارێكی بێ شوماری پڕ لە ئاین و مەزهەبەكانی كردووە. لەمێژوودا هەروا لە خۆڕا باس لە بابلی بەناوبانگی حەفتا و دوو میللەتی نەكراوە. نەتەوەكان دەشێ نیشتمانێكی هاوبەشیشیان هەبێت، مێژوو پڕە لە نموونەی ئەو راستییە. لە هەمانكاتدا چەمكی تەنیا كۆمەڵگایەك، تەنیا نەتەوەیەكیش بەهیچ شێوەیەك زانستیانە نییە. دەكرێ هەندێ نەتەتەوە هەبن كە بەزمانێك بدوێن، دەشكرێ نەتەوەی فرەزمانیش هەبێت، تەنانەت نموونەی زۆرنەتەوەی یەك سیمبۆڵیش كەم نین. ئەوەی لەمێژوودا نموونەی نییە مۆدێلی هاوڕەگەزی و پاوانكاری دەوڵەت – نەتەوەیە. خاسییەتە نامرۆییانەیی و وەحشییانەكەیمان بە هۆكارەكانییەوە شیكردەوە. هەروەها كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی نەتەوەكان كە پشتئەستوورە بە ناسنامە نەتەوەییە نەرم و ئاشكراكان نەك تەنیا گونجاوە بە راستینە مێژوویی و كۆمەڵایەتییەكانەوە، بەڵكو دەربڕی بە بانگەشەیەتی. پێویستە وەك یەكینەیەكی كۆمینە دیموكراتییەكان بیر لە كۆنفێدراسیۆن بكرێتەوە نەك وەك یەكێتی دەوڵەتان، پێویستە وەك بەڕێوەبەرایەتی یەكینە نەتەوەیی و كۆمەڵایەتییەكان بیری لێبكرێتەوە، كە كۆمینە دیموكراتەكانیش شوێنیان تێدا گرتووە. پێكهاتەكانیان باشترین پەیڕەوی پرەنسیپە دیموكراتییەكانی لەگەڵدایە. شانموونەی بەڕێوەبەرایەتی دیموكراتییانەی كۆمەڵگایە.

 

نەتەوەكانی كۆنفیدراسیۆن بە هێزی دەسەڵات و دەوڵەت نا، بە پەیڕەو و پرەنسیپە دیموكراتییەكان دادەمەزرێت. دامەزراوەكانی پشتئەستوور بەهێز، بەتایبەتی ئەو نەتەوانەی دامەزراندنیان بۆ هێزی دەسەڵات و دەوڵەت دەگەڕێتەوە، چەندە بانگەشەی بۆ دەكرێ با بكرێ، پێویستی گشتی بەرژەوەندییە نەتەوەییەكان نییە، لەپێناو بەرژەوەندییە ئیگۆیستەكانی شێوە پێكهاتەیەكە لە پێكهاتە ئۆلیگارشییەكان. لەبەر ئەوەی دامەزراندنی نەتەوەی پشتئەستوور بە دیموكراسی بە بانگەشەی خۆبەخشی، یەكسانی و ئازادی دەستەبەر كراوە، وەڵامی سەرجەم بەرژەوەندییەكانی نەتەوە دەداتەوە.

 

بەرهەمدارترین مۆدێل بۆ نەتەوەكان "نەتەوەی دیموكراتی"یە. پێویستە بەڕاستی دان بەوەدا بنرێ كە لە مژاری نەتەوەی كۆمەڵگای دیموكراتیدا شێوە كۆمەڵگای شیكار و گەشەپێدەرە. دەشێ نەتەوەكان لە نێو باشترین سیستەمی كۆمەڵگای دیموكراتیدا دروست بن و گەشە بكەن. نەك بە ئامرازی شەڕ و جەنگ. دەكرێ لەنێو دەوڵەمەندی كلتووریدا یەك بگرن، تەنانەت دەتوانن ببنە نەتەوەی نەتەوەكان واتا لە شێوەی "نەتەوەی سەرەكی" قۆناخێكی مێژوویی دەستەبەر بكەن. خودی نەتەوەكان بە سیستەمی دیموكراتی لەجیاتی بوونە هۆكاری شەڕ، لەنێو پشتیوانیكردن لەیەك و دەوڵەمەندییە كلتوورییەكاندا ببنە هۆكاری ئاشتی و برایەتی.

 

بیرۆكەی نەتەوەی دیموكراتی و راستینەكەی، دەربڕی واتادارترین كۆمەڵگا ئاشتی و یەكسان و ئازادی ئاییندەیە. كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی كراوە بۆ یەكینە كۆنفیدراڵەكانی چ لەخۆی گەورەتر و چ بچووكتر، لە چوارچێوەی قاڕەكان و لە چوارچێوەی جیهانیشدا كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتی دەبزووێنێ. نەك هەبوونی دنیایەكی تر، بەڵكو دەستنیشانی دەكات و رایدەگەیەنێت كەوا راستەقینەترین و یەكسان و ئازادترین دنیا خۆیەتی.

  1. كۆمەڵگای ئابووری و ژینگەپارێز، ئەو كۆمەڵگایەیە كە كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی بە بناخەی وەرگرتووە. ئابووریی بوون، بەواتای ناسینی بازاڕ، رەتكردنەوەی پاوان و قۆرخ دێت. بەهۆی گرێدراوی قۆرخكاری بە هەموو جۆرە داگیركاری و فشار و گوشارێكەوە، رەت دەكرێتەوە. له‌ دەرفەتی هێنانە كایەوە بازاڕێكی كۆمەڵایەتی هەیە.

بازاڕێك كەوتبێتە ژێر كۆنترۆڵی پاوانكارانەوە هیچ خزمەتێك بە كۆمەڵگا ناگەیەنێت ، تەنیا خزمەتی داگیركاری دەكات. ژینگەپارێز بوون؛ بەواتای گرێدراوی هەمەلایەنەی ژیانی ئابوورییە بە ژینگەوە. ئابوورییەك ژینگەیی نەبێت، نابێتە كۆمەڵایەتیش، بەڵام كاروبارێك كە هەمیشە بەدوای قازانج و كۆكردنەوەی قازانجەوە بێت، لەدژی ئابووری و ژینگەپارێزی – ئیكۆلۆژییشە.

 

كۆمینەكان پێوەری یەكینەكانی ئابوورین، نە سامانی خاك و بەرهەمی ئامرازەكانی دیكەی بەرهەمهێنانی دابەشكراوی تەنانەت سەر خێزانەكانە، نە سامانە زەمینی و ئامرازییەكانی پاوانخوازەكانیشە. ئەمانە ئامرازی مۆدێرنێتە و شارستانین كە هەڕەشەن بۆسەر ئابووری. بەكاربردنی كۆمیناڵییانە لەسەر خاك و ئامرازەكان لەبەرامبەر زۆرترین بەرهەم و زۆرترین سوود لەهەر بوارێك لە بوارەكانی كاروباری ئابووری باشترین و بەبانگەشەترینیانە. ژن كە بە دوور گیراوە لە ئابووری، لە گەوهەردا خوڵقێنەری ئابوورییە. ژن و ئابووری دوو رەهەندی وەك گۆشت و نینۆك پێكەوە گرێدراون. لەبەر ئەوەی كە بەرهەمهێنانەكەی لەپێناو دابینكردنی پێداویستییە بنەڕەتییەكانی ئابووریدایە، نەقەیران دەناسێ، نە ژینگە پیس دەكات، نە هەڕەشە لە كەش و هەواش دەكات. كاتێ كۆتایی بە بەرهەمهێنانی بەئامانجی زۆرقازانج هێنرا، بەواتای سەرەتای رزگاربوونی راستەقینەی دنیا دێت.  ئەمەش رزگاری راستەقینەی مرڤ و ژیانە.

 

  1. پەیوەندی كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی لەگەڵ دەوڵەت – نەتەوەكاندا، نە تا كۆتا شەڕە و نە توانەوەشە لەنێویدا. پەیوەندییەكی بە پرەنسیپە كە پشتئەستوورە بە پەسەندكردنی هەبوونی دوو نیهادێك كە لەسەر بەبنەما دانانی بە رەوایەتی یەكتر و بەبناخە وەرگرتنی پێكەوە ژیانی ئاشتیانەن. چەندە بە شۆڕش دەوڵەت بڕووخێنرێ و یەكێكی نوێش لەشوێنەكەی دابمەزرێنرێ، لە رووی خزمەتكردن بە ئازادی و یەكسانییەوە هیچ گۆڕانكارییەك نایەتە كایەوە. بەڵام پێشكەوتن و گۆڕانە كۆنفێدراتیفە دیموكراتییەكان كە پێی سیاسی مۆدێرنێتەی دیموكراتییە خاوەنی بەهرەی بەدەستهێنانی یەكسانی و ئازادی وادە كورت، ناوین و درێژە.

 

رەتكردنەوە یاخود پەسەندكردنی یەكجاری دەوڵەت خزمەت بە ئامانجی ئازادی – یەكسانی و دیموكراتی ناكات، دەوڵەت و بەتایبەت دەربازكردنی دەوڵەت – نەتەوە، كاری قۆناخێكە. تا سەردەستەیی كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتییەكان و بەهرەی چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكانی پێ پەسەند بكرێ، خۆی بۆخۆی دەرباز دەبێت، ئەمە نایەتە ئەو واتایەی كە لەبەرامبەر هێرشەكانی مۆدێرنێتەی سەرمایەداری و بەتایبەتی هێرشەكانی دەوڵەت – نەتەوە بێ بەرگری و پاراستن دەمێنێتەوە. كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتییەكان دەبنە هێزی پاراستنی هەمیشەیی گەل. كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتەكان سنووربەند نابن بە تەنیا رێكخستنێك لەنێو دەوڵەتدا، لەدەرەوەی سنوورەكانیشدا هێندەی داوا و خواستیان دەتوانن رێكخستن ئەنجام بدەن، یەكێتی كۆنفیدراڵی سەردەست پێكبهێنن و ببنە خاوەنی دیبلۆماسیەتی خۆیان.

 

  1. بۆ نەهێشتنی گەلێك شەڕ و پێكدادان و ئاڵۆزییەك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە سەرچاوەكەی بۆ ناحەقییە مێژوویی و كۆمەڵایەتییەكان دەگەڕێتەوە و تا ئێستاكەش درێژەی هەیە، كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتی هەل و دەرفەتێكە بۆ چارەسەری، هەروەها لەبەرامبەر مۆدێرنێتەی سەرمایەداری كە بەرپرسیاری بنەڕەتییە و لەبەرامبەر كۆسپەكانی دەوڵەت – نەتەوە دا رێگا چارەی ئاشتی، یەكسانی و ئازادییە. لەم چوارچێوەیەدا سەرەتا بۆ راوەستاندنی شەڕ و پێكدادانەكان و وەلانانی گرژی و ئاڵۆزییەكان و رزگاربوون لە ناحەقییە مێژووییەكان هەوڵ و تەقەلادان گرنگە و لەجێی خۆیدایە. پێویستە بێ به‌ فیڕۆدانی كات ئەو رێگاچارە دیموكراتییانە بخرێنە رۆژەڤەوە كە پرەنسیپ و پەیڕەوەكانی دەوڵەت – نەتەوە بە بناخە وەرناگرێت. لە بابەتی كێشەی ئەرمەنییەكاندا تەنیا بە كردنەوەی سنوورەكان نابێت، دەبێ ببنە خاوەنی هەرێمی نیشتەجێبوونی كۆمیناڵی دیموكراتییانەش، دەكرێ بۆ ئەو مەبەستە ئاسانكاریشی بۆ بكرێت. دەبێ بۆ ئاشووری، عەلەوی، رۆم، تورك، كورد، عەرەب و خرستیان و یەهودییەكانیش هەمان پرەنسیپ و پەیڕەو بە بناخە وەربگیردرێن. تا لە شەڕە گەرمەكانی ئیسرائیل – فەڵەستین، ئێراق – كورد،  شیعە – سووننی، كشمیر، بەڕبەڕییەكان، پاكستان – ئەفغانستان، بەلۆجیستان، كوردستان، لوبنان، سودان و گەلێك شوێنی تردا سوور بن لەسەر هەڵوێستی دەوڵەت – نەتەوە، شەڕەكان زیاتر درێژە دەكێشن. هەر بۆ ئەمەشە كە پێویستییەكی زۆر بە دامەزراندنی پێكهاتەی كۆنفیدراتیفە دیموكراتییەكان لە ئارادایە. چارەسەرییەكی دیموكراتییانەی كێشەیەك لە هەر شوێنێك لە شوێنەكانی هەرێمەكە، بەشێوەیەكی ئەڵقەبەند كاریگەری لە سەرجەم ئەو هەرێمانەش دەكات كە كێشەیان تێدایە. بۆ ئەمەش ئاییندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتییدایە.

 

  1. سەرجەم بزاوتە دژبەرەكانی سیستەم پێویستییان بە سەرلەنوێ هەڵسەنگاندنەوەی رەوش و خۆشیكاركردنەوەیە. لەكوێ كێشەكان سنووریان بەزاندبێت و بزاوتەكان نەتوانن چارەسەری بكەن، ئەگەر سیستەم بێت و چارەسەریشی بكات، كێشەكە بە چارەسەری نەگەیشتووە.  ئەو چارەسەرییانەی سیستەم دایدەنێ زیاتر ئاڵۆزكردنی كێشەكانە. لەمەڕ كێشەكانی ژن و ژینگەش، تا بزاوتەكان خۆیان لە مۆدێرنیتەی سەرمایەداری رزگار نەكەن ناتوانن رەوتێكی پتەویان بەرەو ئامانجەكانیان هەبێت. خۆگرێدانیان بە گشتگیری بزاوتەكانی كۆمەڵگای دیموكراتییەوە مەرجی سەرەكی رەوتی پتەو و سەركەوتنە. دەركەوتنی بزاوتە چەپەكان كە بەرهەمی قۆناخەكانی سۆسیالیزمی بونیادنراون لە بەهەند وەرگرتن و بە ناوەندبینینی دەسەڵات و خۆگەیاندنیان بە رێكخستنێك كە دیموكراسیەت لەناوەندەكەیدا بێت، بێگومان رێگای راستی دەركەوتنیان پێدەبەخشێت. رزگاركردنی بزاوتە سەندیكایی و پارتییەكان لە ئیكۆنۆمیزمی تەنگ و گرێدانیان بە گشتگیری بزاوتە كۆمەڵایەتییە دیموكراتەكانەوە، پێویستی سەرهەڵدانەوە و سەركەوتنیانە.

 

رێگاچارەی كێشەكانی بزاوتە پێگەیی و هەرێمی و نەتەوەییە دابونەریتگەرا، كلتوریستەكان، گۆڕینی ئەو پێكهاتانەیانە كە بیرۆكە جیاجیاكانی مۆدێرنیتەیان كردۆتە ناوەند و ئامانجی خۆیان و گۆڕینی دەربڕی حەقیقەتیانە، یەكانگیربوونەوەیانە بە دامەزراوە و رێكخراوە و بەشە جیاجیاكانی مۆدێرنیتەی دیموكراتییەوە، مەرجی سەرەكی سەركەوتنیانە. ئینتەرناسیۆنالیزمی نوێ تەنیا بە دەربازبوون لە مۆدێرنیتەی سەرمایەداری و بەتایبەتیش لە دەوڵەت – نەتەوە دەستەبەر دەبێت.

ن: ڕێبه‌ر ئاپۆ

 

لە هیچ قۆناخێكی مێژوودا هیچ شێوە رژێمێكی دەوڵەت هێندەی دەوڵەت – نەتەوە كلتووری پێگەیی و هەرێمییەكانی دووچاری رووخان نەكردووە، رووخانی بەسەردا نەهێناوە. دەوڵەت نەتەوە تەنیا وەك دژبەری دەوڵەتی شار و سیستەمی دیموكراتی و ئیمپراتۆری نەهاتۆتە كایەوە و گەشەی نەكردووە، دەشبێ لەو دوو دیاردەیە زیاتر بە قەدەغەكردنی سەرجەم تایبەتمەندییەكانی ناسنامە پێگەیی و هەرێمییەكان و رووخاندنیان و هەروەها زیاتر بە لێكدانەوەیان هەوڵیداوە لە كۆمەڵگای مێژوویی بیانسڕێتەوە. ئەمە لەكاتێكدا كە تەنانەت ناوەندترین ئیمپراتۆرییەكانیش هەمیشە رەچاوی حقوقی پێگەیی و هەرێمییان كردووە، بە دەوڵەمەندی پێگەیی و هەرێمییان زانیوە و بەڕێزبوون لەبەرامبەر بێبەری نەكردنی كۆمەڵگاكان لەمە. تەنانەت تا ناوەندترین بەڕێوەبەرایەتییەكان دەسەڵاتی بەڕێوەبەرایەتییە پێگەیی و هەرێمییەكان رەتنەكەنەوە، لەدژی بەرفراوانترین خودبەڕێوەبەریش نەبوون. مێژووی شارستانی تا بە قۆناخی مۆدێرنێتای سەرمایەداری لەواتایەكدا مێژووی بەهەندوەرگیرانی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی بووە. هەر ئیمپراتۆر و شارستانییەك بە هێزی بوارە پێگەیی و هەرێمییەكانی دەستنیشان دەبێت. لەكاتێكدا كە مێژوو كۆی تێكڕای ئەم ناسنامانەیە، دەوڵەت – نەتەوە هەڵساوە بە نكۆڵی كردن لەمانە و هەوڵی داوە خۆی بە تاكە دەسەڵات دابمەزرێنێ، بێ گومان ئەمەش راستەوخۆ پەیوەندی بەو سیستەمە داگیركارییەوەیە كە نوێنەرایەتی دەكات. مەیلی زیاتر كۆكردنەوەی قازانجی گەورە و سەرمایە وادەزانێ بە رادەی لەنێوبردنی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی، بە پایە و پێگەی دڵنیا دەگات. دەوڵەت – نەتەوەی هاوڕەگەز لە بانگەشەی ئەوەدایە كە نەتەوە بە شكاندنی هێزی پێگەیی و هەرێمی و پاكتاوكردنی كلتوورەكانیان بەهێز دەبێت و یەكێتی كلتووری نەتەوەی بەدیدێت. ئەوەی كە بەدیهات هێزی مشتێك ئۆلیگارشی و پاوانی داگیركارییە. لەكاتێكدا كە یەكێتی حقوق و كلتوور وەك ئامرازی مەشرووعیەتی ئەم هێز و پاوانی داگیركارییە لەكاردایە، بە یەكێك لە چۆنێتییە بنەڕەتییەكانی دەوڵەت و نەتەوەش دەژمێردرێت. ترسناكترینیشیان بانگەشەی باشترین هەل و مەرج بوونی هاوڕەگەزییەكی وەهایە بۆ دیموكراسی. دەكرێ ئەمەش بە هەل و مەرجی گشتی كۆیلایەتی واتای پێبدرێت. ئەگەر دیموكراسی دەربڕی ئازادی پێگەیی و هەرێمی و خۆبەڕێوەبەری نییە، چۆن دەتوانرێ جیاوازی پێناسە بكرێ ؟ ئاشكرایە بە بەبنەما وەرگرتنی هەل و مەرجی نەتەوەی هاوڕەگەز، دیموكراسی بونیادنانرێ. تا تاك، پێگەیی و هەرێمییانە خۆی دەرنەبڕێ، تا بەرژەوەندییە كلتوورییەكان نەپارێزێت، دیموكراسی بەدینایەت.

 

 

 

نەتەوەپەرستی بە دەستی دەوڵەت چەندە نكۆڵیكردنە لە دیموكراتیزەبوونی پێگەیی و هەرێمی و تاك، نەتەوەپەرستی دیموكراتیش هێندە دیموكراتیزەبوونی پێگەیی و هەرێمی و تاكە. هەرێمی و پێگەیی لە كلتووری رۆژهەڵاتی ناویندا لە هەموو قۆناخێكی مێژوودا پاراستنێكی زۆر بەهێزی ناسنامە و حقوقی خۆی ئەنجامداوە. لەسەرجەم سیستەمەكانی شارستانیدا رێز بە ناسنامە پێگەیی و هەرێمییەكان دراوە و جێگا بە حقوقەكانیشیان دراوە. پاكتاوكردن و نەژماردن تەنانەت لە بەڕێوەبەرایەتیە دەسپۆتەكانیشدا سیاسەتێك نەبووە تاكۆتا چووبێت. ئەو جۆرە پەیڕەوكارییانە لە كاری تاك یان خێزانێك بەولاوە نەچووە. دەبینین كە دەوڵەت – نەتەوە جارێكی تر ئاستی چۆنێتی فاشییانەی خۆی بە پاكتاوكردنی سیستماتیكانەی پێگەیی و هەرێمییەكان دەسەلمێنێتەوە. لەمێژووی دووا دووسەدەی دوایی هەرێمەكەدا بەهێزبوونی دەوڵەت – نەتەوە هاوشانە لەگەڵا پاكتاوبوونی پێگەیی و هەرێمییەكان، ئەمەش ئەو راستیینەیە نیشان دەدات. تەنیا ئەو شەڕ و دژە شەڕانەی لەپێناو پێكهاتنی دەوڵەت – نەتەوەی ئێراق ئەنجامدران، سەلمێنەرێكی تەواوە بۆ نیشاندانی بێ ئامانجی سیستەم و لەنێوبەرییەكەی. ئەگەر دەربڕی دیموكراتییانەی پێگەیی و هەرێمی دەستەبەر بكرایە، دەشیا دەوڵەمەندییەكی ماددی و مەعنەوی لەوەی سویسرا گەورەتر بەدەست بهاتایه‌. شەڕی ئێستاكە لە ئێراق، لەمژاری بێ چارەیی مۆدێرنێته‌ی كاپیتالیزم و خراپەكاری و لەنێوبەرییەكانیدا ئەزموونێكی گەورەیە.

رەهەندەكانی مۆدێرنیتای دیموكراتی سیستماتیكێك بە بناخە وەردەگرێ كە پێگەیی و هەرێمییەكان گرنگی زیاتریان هەیە. رەهەندی كۆمەڵگای ئەخلاقی و پۆلیتیك، دیاردەیەكە لە پێگەییدا دەژی. رەهەندی كۆمەڵگای ئابووری، زیاتری خۆی پێگەیی و هەرێمییانەیە. ئەگەر پێگەی لە نەتەوەیی و نێو نەتەوەییەكەیشیدا بێت، هەر لەسەر بناخەی خۆ بەهێزكردنە. كۆمەڵگای ژینگەپارێز"ئیكۆلۆژی"یش بێگومان هەمیشە و لە هەموو شوێنێك رەهەندێكە لە بواری پێگەییدا واتادارە و لەپێگەییدا پەیڕەو دەكرێ. كۆمەڵگای دیموكراتی، لەسەرووی هەموو ئەو رەهەندانەوە دێت كە لەسەر یەكینە پێگەییەكان دروست دەبن. رەهەندی تاكێكی دابڕاو لە پێگەیی و هەرێمی بەڕادەی لاوازبوونی لە رووی ناسنامەوە، بێ بەشە لە حەقیقەتیش. بەپێچەوانەشەوە چەندە خاوەنی نوێنەرایەتی كلتووری هەرێمی و پێگەییە بەهای حەقیقەتیشی هێندە بەرزە.

نەتەوەی دیموكراتی؛ تەنیا بە دەستەبەركردنی دەربڕی ئازادانەی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی و تاكەكان ئەنجامگیردەبێت.

ئەو نەتەوانەی خاوەنی ناسنامەی كلتووری جیاواز و زۆرینەن بە ئەندازەی دیموكراتی بوون، ئامادەیە بۆ دەوڵەمەندی و ئاشتەوابوون. ئەگەر لە رۆژهەڵاتی ناویندا دەرفەت بە دەربڕی دیموكراتییانەی پێگەیی و هەرێمییەكان بدرێت، ئاشكرایە كە بەشێكی گەورەی كێشەكان بە ئاسانی دەرباز دەكرێت. دابوونەریتی مێژووییانەش لەكاتێكدا كە هەمیشە گوزارەی لەم راستییە كردووە، ئافاتی دەوڵەت – نەتەوە گوێ بۆ مێژوو راناگرێ، تا بە بەرچاوگرە هاوڕەگەزییەكانی خۆیانەوە لەمێژوو بڕوانن، دەوڵەمەندییە گەورەكانی یەك رەنگ دەبینن یاخود دەنوێنن، كە ئەنجامەكەی نكۆڵیكردنە لە راستینەی كۆمەڵایەتی، واتا فاشیزمە.

 

مۆدێرنیتەی دیموكراتی وەك پێكهاتە و پەیڕەو چارەسەری ماییندەیی بەم راستییەی كۆمەڵگای رۆژهەڵاتی ناوین دەبەخشێ كە ڕەهەندە كلتوورییە پێگەیی و هەرێمییەكانی بەشێوەیەكی چڕ بەنێویەكداچوون. كە راستییەكانی بە دەربڕی ئازادانەوە كردە حەقیقەت، چ تاك و چ كۆمەڵگا دەتوانن بەدەرفەتی لەنێو ئاشتیدا بە ژیانی ئازادی – یەكسانی بگەن.

 

با هەوڵ بدەین لەمەڕ كلتووری رۆژهەڵاتی ناوین نرخاندن و شیكارەكان بە پێشنیاری بەرنامەی سیاسی دیموكراتییانە بە ئەنجام بگەیەنین:

 

  1. دەبێ رێكخستنی سیوانی گشتگیری كلتووری لەشێوەی "كۆنفیدراسیۆنی نەتەوە دیموكراتەكانی رۆژهەڵاتی ناوین" دابمەزرێنرێت. ناكرێ دامەزراندنی نەتەوە دیموكراتەكان پشت بە سنوورەكانی ئێستاكەی دەوڵەت – نەتەوە ئەستوور بكات. گرنگتر ئەوەیە نەتەوە دیموكراتەكان سنووری كێشراو و دەستكردیان نابێت، هەرێم و پێگە و شار و گوندی زۆر قەرەباڵغی دەبێت، پێگە و هەرێم و شاری زۆر نەتەوەیان دەبێ، ئەمە ئاساییترینیانە. مێژوو هەمیشە شاهێدی قەبیلە و قەومە تێكەڵاو و هەرێم و شارێكی بێ شوماری پڕ لە ئاین و مەزهەبەكانی كردووە. لەمێژوودا هەروا لە خۆڕا باس لە بابلی بەناوبانگی حەفتا و دوو میللەتی نەكراوە. نەتەوەكان دەشێ نیشتمانێكی هاوبەشیشیان هەبێت، مێژوو پڕە لە نموونەی ئەو راستییە. لە هەمانكاتدا چەمكی تەنیا كۆمەڵگایەك، تەنیا نەتەوەیەكیش بەهیچ شێوەیەك زانستیانە نییە. دەكرێ هەندێ نەتەتەوە هەبن كە بەزمانێك بدوێن، دەشكرێ نەتەوەی فرەزمانیش هەبێت، تەنانەت نموونەی زۆرنەتەوەی یەك سیمبۆڵیش كەم نین. ئەوەی لەمێژوودا نموونەی نییە مۆدێلی هاوڕەگەزی و پاوانكاری دەوڵەت – نەتەوەیە. خاسییەتە نامرۆییانەیی و وەحشییانەكەیمان بە هۆكارەكانییەوە شیكردەوە. هەروەها كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی نەتەوەكان كە پشتئەستوورە بە ناسنامە نەتەوەییە نەرم و ئاشكراكان نەك تەنیا گونجاوە بە راستینە مێژوویی و كۆمەڵایەتییەكانەوە، بەڵكو دەربڕی بە بانگەشەیەتی. پێویستە وەك یەكینەیەكی كۆمینە دیموكراتییەكان بیر لە كۆنفێدراسیۆن بكرێتەوە نەك وەك یەكێتی دەوڵەتان، پێویستە وەك بەڕێوەبەرایەتی یەكینە نەتەوەیی و كۆمەڵایەتییەكان بیری لێبكرێتەوە، كە كۆمینە دیموكراتەكانیش شوێنیان تێدا گرتووە. پێكهاتەكانیان باشترین پەیڕەوی پرەنسیپە دیموكراتییەكانی لەگەڵدایە. شانموونەی بەڕێوەبەرایەتی دیموكراتییانەی كۆمەڵگایە.

 

نەتەوەكانی كۆنفیدراسیۆن بە هێزی دەسەڵات و دەوڵەت نا، بە پەیڕەو و پرەنسیپە دیموكراتییەكان دادەمەزرێت. دامەزراوەكانی پشتئەستوور بەهێز، بەتایبەتی ئەو نەتەوانەی دامەزراندنیان بۆ هێزی دەسەڵات و دەوڵەت دەگەڕێتەوە، چەندە بانگەشەی بۆ دەكرێ با بكرێ، پێویستی گشتی بەرژەوەندییە نەتەوەییەكان نییە، لەپێناو بەرژەوەندییە ئیگۆیستەكانی شێوە پێكهاتەیەكە لە پێكهاتە ئۆلیگارشییەكان. لەبەر ئەوەی دامەزراندنی نەتەوەی پشتئەستوور بە دیموكراسی بە بانگەشەی خۆبەخشی، یەكسانی و ئازادی دەستەبەر كراوە، وەڵامی سەرجەم بەرژەوەندییەكانی نەتەوە دەداتەوە.

 

بەرهەمدارترین مۆدێل بۆ نەتەوەكان "نەتەوەی دیموكراتی"یە. پێویستە بەڕاستی دان بەوەدا بنرێ كە لە مژاری نەتەوەی كۆمەڵگای دیموكراتیدا شێوە كۆمەڵگای شیكار و گەشەپێدەرە. دەشێ نەتەوەكان لە نێو باشترین سیستەمی كۆمەڵگای دیموكراتیدا دروست بن و گەشە بكەن. نەك بە ئامرازی شەڕ و جەنگ. دەكرێ لەنێو دەوڵەمەندی كلتووریدا یەك بگرن، تەنانەت دەتوانن ببنە نەتەوەی نەتەوەكان واتا لە شێوەی "نەتەوەی سەرەكی" قۆناخێكی مێژوویی دەستەبەر بكەن. خودی نەتەوەكان بە سیستەمی دیموكراتی لەجیاتی بوونە هۆكاری شەڕ، لەنێو پشتیوانیكردن لەیەك و دەوڵەمەندییە كلتوورییەكاندا ببنە هۆكاری ئاشتی و برایەتی.

 

بیرۆكەی نەتەوەی دیموكراتی و راستینەكەی، دەربڕی واتادارترین كۆمەڵگا ئاشتی و یەكسان و ئازادی ئاییندەیە. كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی كراوە بۆ یەكینە كۆنفیدراڵەكانی چ لەخۆی گەورەتر و چ بچووكتر، لە چوارچێوەی قاڕەكان و لە چوارچێوەی جیهانیشدا كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتی دەبزووێنێ. نەك هەبوونی دنیایەكی تر، بەڵكو دەستنیشانی دەكات و رایدەگەیەنێت كەوا راستەقینەترین و یەكسان و ئازادترین دنیا خۆیەتی.

  1. كۆمەڵگای ئابووری و ژینگەپارێز، ئەو كۆمەڵگایەیە كە كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی بە بناخەی وەرگرتووە. ئابووریی بوون، بەواتای ناسینی بازاڕ، رەتكردنەوەی پاوان و قۆرخ دێت. بەهۆی گرێدراوی قۆرخكاری بە هەموو جۆرە داگیركاری و فشار و گوشارێكەوە، رەت دەكرێتەوە. له‌ دەرفەتی هێنانە كایەوە بازاڕێكی كۆمەڵایەتی هەیە.

بازاڕێك كەوتبێتە ژێر كۆنترۆڵی پاوانكارانەوە هیچ خزمەتێك بە كۆمەڵگا ناگەیەنێت ، تەنیا خزمەتی داگیركاری دەكات. ژینگەپارێز بوون؛ بەواتای گرێدراوی هەمەلایەنەی ژیانی ئابوورییە بە ژینگەوە. ئابوورییەك ژینگەیی نەبێت، نابێتە كۆمەڵایەتیش، بەڵام كاروبارێك كە هەمیشە بەدوای قازانج و كۆكردنەوەی قازانجەوە بێت، لەدژی ئابووری و ژینگەپارێزی – ئیكۆلۆژییشە.

 

كۆمینەكان پێوەری یەكینەكانی ئابوورین، نە سامانی خاك و بەرهەمی ئامرازەكانی دیكەی بەرهەمهێنانی دابەشكراوی تەنانەت سەر خێزانەكانە، نە سامانە زەمینی و ئامرازییەكانی پاوانخوازەكانیشە. ئەمانە ئامرازی مۆدێرنێتە و شارستانین كە هەڕەشەن بۆسەر ئابووری. بەكاربردنی كۆمیناڵییانە لەسەر خاك و ئامرازەكان لەبەرامبەر زۆرترین بەرهەم و زۆرترین سوود لەهەر بوارێك لە بوارەكانی كاروباری ئابووری باشترین و بەبانگەشەترینیانە. ژن كە بە دوور گیراوە لە ئابووری، لە گەوهەردا خوڵقێنەری ئابوورییە. ژن و ئابووری دوو رەهەندی وەك گۆشت و نینۆك پێكەوە گرێدراون. لەبەر ئەوەی كە بەرهەمهێنانەكەی لەپێناو دابینكردنی پێداویستییە بنەڕەتییەكانی ئابووریدایە، نەقەیران دەناسێ، نە ژینگە پیس دەكات، نە هەڕەشە لە كەش و هەواش دەكات. كاتێ كۆتایی بە بەرهەمهێنانی بەئامانجی زۆرقازانج هێنرا، بەواتای سەرەتای رزگاربوونی راستەقینەی دنیا دێت.  ئەمەش رزگاری راستەقینەی مرڤ و ژیانە.

 

  1. پەیوەندی كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی لەگەڵ دەوڵەت – نەتەوەكاندا، نە تا كۆتا شەڕە و نە توانەوەشە لەنێویدا. پەیوەندییەكی بە پرەنسیپە كە پشتئەستوورە بە پەسەندكردنی هەبوونی دوو نیهادێك كە لەسەر بەبنەما دانانی بە رەوایەتی یەكتر و بەبناخە وەرگرتنی پێكەوە ژیانی ئاشتیانەن. چەندە بە شۆڕش دەوڵەت بڕووخێنرێ و یەكێكی نوێش لەشوێنەكەی دابمەزرێنرێ، لە رووی خزمەتكردن بە ئازادی و یەكسانییەوە هیچ گۆڕانكارییەك نایەتە كایەوە. بەڵام پێشكەوتن و گۆڕانە كۆنفێدراتیفە دیموكراتییەكان كە پێی سیاسی مۆدێرنێتەی دیموكراتییە خاوەنی بەهرەی بەدەستهێنانی یەكسانی و ئازادی وادە كورت، ناوین و درێژە.

 

رەتكردنەوە یاخود پەسەندكردنی یەكجاری دەوڵەت خزمەت بە ئامانجی ئازادی – یەكسانی و دیموكراتی ناكات، دەوڵەت و بەتایبەت دەربازكردنی دەوڵەت – نەتەوە، كاری قۆناخێكە. تا سەردەستەیی كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتییەكان و بەهرەی چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكانی پێ پەسەند بكرێ، خۆی بۆخۆی دەرباز دەبێت، ئەمە نایەتە ئەو واتایەی كە لەبەرامبەر هێرشەكانی مۆدێرنێتەی سەرمایەداری و بەتایبەتی هێرشەكانی دەوڵەت – نەتەوە بێ بەرگری و پاراستن دەمێنێتەوە. كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتییەكان دەبنە هێزی پاراستنی هەمیشەیی گەل. كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتەكان سنووربەند نابن بە تەنیا رێكخستنێك لەنێو دەوڵەتدا، لەدەرەوەی سنوورەكانیشدا هێندەی داوا و خواستیان دەتوانن رێكخستن ئەنجام بدەن، یەكێتی كۆنفیدراڵی سەردەست پێكبهێنن و ببنە خاوەنی دیبلۆماسیەتی خۆیان.

 

  1. بۆ نەهێشتنی گەلێك شەڕ و پێكدادان و ئاڵۆزییەك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە سەرچاوەكەی بۆ ناحەقییە مێژوویی و كۆمەڵایەتییەكان دەگەڕێتەوە و تا ئێستاكەش درێژەی هەیە، كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتی هەل و دەرفەتێكە بۆ چارەسەری، هەروەها لەبەرامبەر مۆدێرنێتەی سەرمایەداری كە بەرپرسیاری بنەڕەتییە و لەبەرامبەر كۆسپەكانی دەوڵەت – نەتەوە دا رێگا چارەی ئاشتی، یەكسانی و ئازادییە. لەم چوارچێوەیەدا سەرەتا بۆ راوەستاندنی شەڕ و پێكدادانەكان و وەلانانی گرژی و ئاڵۆزییەكان و رزگاربوون لە ناحەقییە مێژووییەكان هەوڵ و تەقەلادان گرنگە و لەجێی خۆیدایە. پێویستە بێ به‌ فیڕۆدانی كات ئەو رێگاچارە دیموكراتییانە بخرێنە رۆژەڤەوە كە پرەنسیپ و پەیڕەوەكانی دەوڵەت – نەتەوە بە بناخە وەرناگرێت. لە بابەتی كێشەی ئەرمەنییەكاندا تەنیا بە كردنەوەی سنوورەكان نابێت، دەبێ ببنە خاوەنی هەرێمی نیشتەجێبوونی كۆمیناڵی دیموكراتییانەش، دەكرێ بۆ ئەو مەبەستە ئاسانكاریشی بۆ بكرێت. دەبێ بۆ ئاشووری، عەلەوی، رۆم، تورك، كورد، عەرەب و خرستیان و یەهودییەكانیش هەمان پرەنسیپ و پەیڕەو بە بناخە وەربگیردرێن. تا لە شەڕە گەرمەكانی ئیسرائیل – فەڵەستین، ئێراق – كورد،  شیعە – سووننی، كشمیر، بەڕبەڕییەكان، پاكستان – ئەفغانستان، بەلۆجیستان، كوردستان، لوبنان، سودان و گەلێك شوێنی تردا سوور بن لەسەر هەڵوێستی دەوڵەت – نەتەوە، شەڕەكان زیاتر درێژە دەكێشن. هەر بۆ ئەمەشە كە پێویستییەكی زۆر بە دامەزراندنی پێكهاتەی كۆنفیدراتیفە دیموكراتییەكان لە ئارادایە. چارەسەرییەكی دیموكراتییانەی كێشەیەك لە هەر شوێنێك لە شوێنەكانی هەرێمەكە، بەشێوەیەكی ئەڵقەبەند كاریگەری لە سەرجەم ئەو هەرێمانەش دەكات كە كێشەیان تێدایە. بۆ ئەمەش ئاییندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتییدایە.

 

  1. سەرجەم بزاوتە دژبەرەكانی سیستەم پێویستییان بە سەرلەنوێ هەڵسەنگاندنەوەی رەوش و خۆشیكاركردنەوەیە. لەكوێ كێشەكان سنووریان بەزاندبێت و بزاوتەكان نەتوانن چارەسەری بكەن، ئەگەر سیستەم بێت و چارەسەریشی بكات، كێشەكە بە چارەسەری نەگەیشتووە.  ئەو چارەسەرییانەی سیستەم دایدەنێ زیاتر ئاڵۆزكردنی كێشەكانە. لەمەڕ كێشەكانی ژن و ژینگەش، تا بزاوتەكان خۆیان لە مۆدێرنیتەی سەرمایەداری رزگار نەكەن ناتوانن رەوتێكی پتەویان بەرەو ئامانجەكانیان هەبێت. خۆگرێدانیان بە گشتگیری بزاوتەكانی كۆمەڵگای دیموكراتییەوە مەرجی سەرەكی رەوتی پتەو و سەركەوتنە. دەركەوتنی بزاوتە چەپەكان كە بەرهەمی قۆناخەكانی سۆسیالیزمی بونیادنراون لە بەهەند وەرگرتن و بە ناوەندبینینی دەسەڵات و خۆگەیاندنیان بە رێكخستنێك كە دیموكراسیەت لەناوەندەكەیدا بێت، بێگومان رێگای راستی دەركەوتنیان پێدەبەخشێت. رزگاركردنی بزاوتە سەندیكایی و پارتییەكان لە ئیكۆنۆمیزمی تەنگ و گرێدانیان بە گشتگیری بزاوتە كۆمەڵایەتییە دیموكراتەكانەوە، پێویستی سەرهەڵدانەوە و سەركەوتنیانە.

رێگاچارەی كێشەكانی بزاوتە پێگەیی و هەرێمی و نەتەوەییە دابونەریتگەرا، كلتوریستەكان، گۆڕینی ئەو پێكهاتانەیانە كە بیرۆكە جیاجیاكانی مۆدێرنیتەیان كردۆتە ناوەند و ئامانجی خۆیان و گۆڕینی دەربڕی حەقیقەتیانە، یەكانگیربوونەوەیانە بە دامەزراوە و رێكخراوە و بەشە جیاجیاكانی مۆدێرنیتەی دیموكراتییەوە، مەرجی سەرەكی سەركەوتنیانە. ئینتەرناسیۆنالیزمی نوێ تەنیا بە دەربازبوون لە مۆدێرنیتەی سەرمایەداری و بەتایبەتیش لە دەوڵەت – نەتەوە دەستەبەر دەبێت.ن: ڕێبه‌ر ئاپۆ

 

لە هیچ قۆناخێكی مێژوودا هیچ شێوە رژێمێكی دەوڵەت هێندەی دەوڵەت – نەتەوە كلتووری پێگەیی و هەرێمییەكانی دووچاری رووخان نەكردووە، رووخانی بەسەردا نەهێناوە. دەوڵەت نەتەوە تەنیا وەك دژبەری دەوڵەتی شار و سیستەمی دیموكراتی و ئیمپراتۆری نەهاتۆتە كایەوە و گەشەی نەكردووە، دەشبێ لەو دوو دیاردەیە زیاتر بە قەدەغەكردنی سەرجەم تایبەتمەندییەكانی ناسنامە پێگەیی و هەرێمییەكان و رووخاندنیان و هەروەها زیاتر بە لێكدانەوەیان هەوڵیداوە لە كۆمەڵگای مێژوویی بیانسڕێتەوە. ئەمە لەكاتێكدا كە تەنانەت ناوەندترین ئیمپراتۆرییەكانیش هەمیشە رەچاوی حقوقی پێگەیی و هەرێمییان كردووە، بە دەوڵەمەندی پێگەیی و هەرێمییان زانیوە و بەڕێزبوون لەبەرامبەر بێبەری نەكردنی كۆمەڵگاكان لەمە. تەنانەت تا ناوەندترین بەڕێوەبەرایەتییەكان دەسەڵاتی بەڕێوەبەرایەتییە پێگەیی و هەرێمییەكان رەتنەكەنەوە، لەدژی بەرفراوانترین خودبەڕێوەبەریش نەبوون. مێژووی شارستانی تا بە قۆناخی مۆدێرنێتای سەرمایەداری لەواتایەكدا مێژووی بەهەندوەرگیرانی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی بووە. هەر ئیمپراتۆر و شارستانییەك بە هێزی بوارە پێگەیی و هەرێمییەكانی دەستنیشان دەبێت. لەكاتێكدا كە مێژوو كۆی تێكڕای ئەم ناسنامانەیە، دەوڵەت – نەتەوە هەڵساوە بە نكۆڵی كردن لەمانە و هەوڵی داوە خۆی بە تاكە دەسەڵات دابمەزرێنێ، بێ گومان ئەمەش راستەوخۆ پەیوەندی بەو سیستەمە داگیركارییەوەیە كە نوێنەرایەتی دەكات. مەیلی زیاتر كۆكردنەوەی قازانجی گەورە و سەرمایە وادەزانێ بە رادەی لەنێوبردنی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی، بە پایە و پێگەی دڵنیا دەگات. دەوڵەت – نەتەوەی هاوڕەگەز لە بانگەشەی ئەوەدایە كە نەتەوە بە شكاندنی هێزی پێگەیی و هەرێمی و پاكتاوكردنی كلتوورەكانیان بەهێز دەبێت و یەكێتی كلتووری نەتەوەی بەدیدێت. ئەوەی كە بەدیهات هێزی مشتێك ئۆلیگارشی و پاوانی داگیركارییە. لەكاتێكدا كە یەكێتی حقوق و كلتوور وەك ئامرازی مەشرووعیەتی ئەم هێز و پاوانی داگیركارییە لەكاردایە، بە یەكێك لە چۆنێتییە بنەڕەتییەكانی دەوڵەت و نەتەوەش دەژمێردرێت. ترسناكترینیشیان بانگەشەی باشترین هەل و مەرج بوونی هاوڕەگەزییەكی وەهایە بۆ دیموكراسی. دەكرێ ئەمەش بە هەل و مەرجی گشتی كۆیلایەتی واتای پێبدرێت. ئەگەر دیموكراسی دەربڕی ئازادی پێگەیی و هەرێمی و خۆبەڕێوەبەری نییە، چۆن دەتوانرێ جیاوازی پێناسە بكرێ ؟ ئاشكرایە بە بەبنەما وەرگرتنی هەل و مەرجی نەتەوەی هاوڕەگەز، دیموكراسی بونیادنانرێ. تا تاك، پێگەیی و هەرێمییانە خۆی دەرنەبڕێ، تا بەرژەوەندییە كلتوورییەكان نەپارێزێت، دیموكراسی بەدینایەت.

 

 

 

نەتەوەپەرستی بە دەستی دەوڵەت چەندە نكۆڵیكردنە لە دیموكراتیزەبوونی پێگەیی و هەرێمی و تاك، نەتەوەپەرستی دیموكراتیش هێندە دیموكراتیزەبوونی پێگەیی و هەرێمی و تاكە. هەرێمی و پێگەیی لە كلتووری رۆژهەڵاتی ناویندا لە هەموو قۆناخێكی مێژوودا پاراستنێكی زۆر بەهێزی ناسنامە و حقوقی خۆی ئەنجامداوە. لەسەرجەم سیستەمەكانی شارستانیدا رێز بە ناسنامە پێگەیی و هەرێمییەكان دراوە و جێگا بە حقوقەكانیشیان دراوە. پاكتاوكردن و نەژماردن تەنانەت لە بەڕێوەبەرایەتیە دەسپۆتەكانیشدا سیاسەتێك نەبووە تاكۆتا چووبێت. ئەو جۆرە پەیڕەوكارییانە لە كاری تاك یان خێزانێك بەولاوە نەچووە. دەبینین كە دەوڵەت – نەتەوە جارێكی تر ئاستی چۆنێتی فاشییانەی خۆی بە پاكتاوكردنی سیستماتیكانەی پێگەیی و هەرێمییەكان دەسەلمێنێتەوە. لەمێژووی دووا دووسەدەی دوایی هەرێمەكەدا بەهێزبوونی دەوڵەت – نەتەوە هاوشانە لەگەڵا پاكتاوبوونی پێگەیی و هەرێمییەكان، ئەمەش ئەو راستیینەیە نیشان دەدات. تەنیا ئەو شەڕ و دژە شەڕانەی لەپێناو پێكهاتنی دەوڵەت – نەتەوەی ئێراق ئەنجامدران، سەلمێنەرێكی تەواوە بۆ نیشاندانی بێ ئامانجی سیستەم و لەنێوبەرییەكەی. ئەگەر دەربڕی دیموكراتییانەی پێگەیی و هەرێمی دەستەبەر بكرایە، دەشیا دەوڵەمەندییەكی ماددی و مەعنەوی لەوەی سویسرا گەورەتر بەدەست بهاتایه‌. شەڕی ئێستاكە لە ئێراق، لەمژاری بێ چارەیی مۆدێرنێته‌ی كاپیتالیزم و خراپەكاری و لەنێوبەرییەكانیدا ئەزموونێكی گەورەیە.

رەهەندەكانی مۆدێرنیتای دیموكراتی سیستماتیكێك بە بناخە وەردەگرێ كە پێگەیی و هەرێمییەكان گرنگی زیاتریان هەیە. رەهەندی كۆمەڵگای ئەخلاقی و پۆلیتیك، دیاردەیەكە لە پێگەییدا دەژی. رەهەندی كۆمەڵگای ئابووری، زیاتری خۆی پێگەیی و هەرێمییانەیە. ئەگەر پێگەی لە نەتەوەیی و نێو نەتەوەییەكەیشیدا بێت، هەر لەسەر بناخەی خۆ بەهێزكردنە. كۆمەڵگای ژینگەپارێز"ئیكۆلۆژی"یش بێگومان هەمیشە و لە هەموو شوێنێك رەهەندێكە لە بواری پێگەییدا واتادارە و لەپێگەییدا پەیڕەو دەكرێ. كۆمەڵگای دیموكراتی، لەسەرووی هەموو ئەو رەهەندانەوە دێت كە لەسەر یەكینە پێگەییەكان دروست دەبن. رەهەندی تاكێكی دابڕاو لە پێگەیی و هەرێمی بەڕادەی لاوازبوونی لە رووی ناسنامەوە، بێ بەشە لە حەقیقەتیش. بەپێچەوانەشەوە چەندە خاوەنی نوێنەرایەتی كلتووری هەرێمی و پێگەییە بەهای حەقیقەتیشی هێندە بەرزە.

نەتەوەی دیموكراتی؛ تەنیا بە دەستەبەركردنی دەربڕی ئازادانەی ناسنامەی پێگەیی و هەرێمی و تاكەكان ئەنجامگیردەبێت.

ئەو نەتەوانەی خاوەنی ناسنامەی كلتووری جیاواز و زۆرینەن بە ئەندازەی دیموكراتی بوون، ئامادەیە بۆ دەوڵەمەندی و ئاشتەوابوون. ئەگەر لە رۆژهەڵاتی ناویندا دەرفەت بە دەربڕی دیموكراتییانەی پێگەیی و هەرێمییەكان بدرێت، ئاشكرایە كە بەشێكی گەورەی كێشەكان بە ئاسانی دەرباز دەكرێت. دابوونەریتی مێژووییانەش لەكاتێكدا كە هەمیشە گوزارەی لەم راستییە كردووە، ئافاتی دەوڵەت – نەتەوە گوێ بۆ مێژوو راناگرێ، تا بە بەرچاوگرە هاوڕەگەزییەكانی خۆیانەوە لەمێژوو بڕوانن، دەوڵەمەندییە گەورەكانی یەك رەنگ دەبینن یاخود دەنوێنن، كە ئەنجامەكەی نكۆڵیكردنە لە راستینەی كۆمەڵایەتی، واتا فاشیزمە.

 

مۆدێرنیتەی دیموكراتی وەك پێكهاتە و پەیڕەو چارەسەری ماییندەیی بەم راستییەی كۆمەڵگای رۆژهەڵاتی ناوین دەبەخشێ كە ڕەهەندە كلتوورییە پێگەیی و هەرێمییەكانی بەشێوەیەكی چڕ بەنێویەكداچوون. كە راستییەكانی بە دەربڕی ئازادانەوە كردە حەقیقەت، چ تاك و چ كۆمەڵگا دەتوانن بەدەرفەتی لەنێو ئاشتیدا بە ژیانی ئازادی – یەكسانی بگەن.

 

با هەوڵ بدەین لەمەڕ كلتووری رۆژهەڵاتی ناوین نرخاندن و شیكارەكان بە پێشنیاری بەرنامەی سیاسی دیموكراتییانە بە ئەنجام بگەیەنین:

 

  1. دەبێ رێكخستنی سیوانی گشتگیری كلتووری لەشێوەی "كۆنفیدراسیۆنی نەتەوە دیموكراتەكانی رۆژهەڵاتی ناوین" دابمەزرێنرێت. ناكرێ دامەزراندنی نەتەوە دیموكراتەكان پشت بە سنوورەكانی ئێستاكەی دەوڵەت – نەتەوە ئەستوور بكات. گرنگتر ئەوەیە نەتەوە دیموكراتەكان سنووری كێشراو و دەستكردیان نابێت، هەرێم و پێگە و شار و گوندی زۆر قەرەباڵغی دەبێت، پێگە و هەرێم و شاری زۆر نەتەوەیان دەبێ، ئەمە ئاساییترینیانە. مێژوو هەمیشە شاهێدی قەبیلە و قەومە تێكەڵاو و هەرێم و شارێكی بێ شوماری پڕ لە ئاین و مەزهەبەكانی كردووە. لەمێژوودا هەروا لە خۆڕا باس لە بابلی بەناوبانگی حەفتا و دوو میللەتی نەكراوە. نەتەوەكان دەشێ نیشتمانێكی هاوبەشیشیان هەبێت، مێژوو پڕە لە نموونەی ئەو راستییە. لە هەمانكاتدا چەمكی تەنیا كۆمەڵگایەك، تەنیا نەتەوەیەكیش بەهیچ شێوەیەك زانستیانە نییە. دەكرێ هەندێ نەتەتەوە هەبن كە بەزمانێك بدوێن، دەشكرێ نەتەوەی فرەزمانیش هەبێت، تەنانەت نموونەی زۆرنەتەوەی یەك سیمبۆڵیش كەم نین. ئەوەی لەمێژوودا نموونەی نییە مۆدێلی هاوڕەگەزی و پاوانكاری دەوڵەت – نەتەوەیە. خاسییەتە نامرۆییانەیی و وەحشییانەكەیمان بە هۆكارەكانییەوە شیكردەوە. هەروەها كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی نەتەوەكان كە پشتئەستوورە بە ناسنامە نەتەوەییە نەرم و ئاشكراكان نەك تەنیا گونجاوە بە راستینە مێژوویی و كۆمەڵایەتییەكانەوە، بەڵكو دەربڕی بە بانگەشەیەتی. پێویستە وەك یەكینەیەكی كۆمینە دیموكراتییەكان بیر لە كۆنفێدراسیۆن بكرێتەوە نەك وەك یەكێتی دەوڵەتان، پێویستە وەك بەڕێوەبەرایەتی یەكینە نەتەوەیی و كۆمەڵایەتییەكان بیری لێبكرێتەوە، كە كۆمینە دیموكراتەكانیش شوێنیان تێدا گرتووە. پێكهاتەكانیان باشترین پەیڕەوی پرەنسیپە دیموكراتییەكانی لەگەڵدایە. شانموونەی بەڕێوەبەرایەتی دیموكراتییانەی كۆمەڵگایە.

 

نەتەوەكانی كۆنفیدراسیۆن بە هێزی دەسەڵات و دەوڵەت نا، بە پەیڕەو و پرەنسیپە دیموكراتییەكان دادەمەزرێت. دامەزراوەكانی پشتئەستوور بەهێز، بەتایبەتی ئەو نەتەوانەی دامەزراندنیان بۆ هێزی دەسەڵات و دەوڵەت دەگەڕێتەوە، چەندە بانگەشەی بۆ دەكرێ با بكرێ، پێویستی گشتی بەرژەوەندییە نەتەوەییەكان نییە، لەپێناو بەرژەوەندییە ئیگۆیستەكانی شێوە پێكهاتەیەكە لە پێكهاتە ئۆلیگارشییەكان. لەبەر ئەوەی دامەزراندنی نەتەوەی پشتئەستوور بە دیموكراسی بە بانگەشەی خۆبەخشی، یەكسانی و ئازادی دەستەبەر كراوە، وەڵامی سەرجەم بەرژەوەندییەكانی نەتەوە دەداتەوە.

 

بەرهەمدارترین مۆدێل بۆ نەتەوەكان "نەتەوەی دیموكراتی"یە. پێویستە بەڕاستی دان بەوەدا بنرێ كە لە مژاری نەتەوەی كۆمەڵگای دیموكراتیدا شێوە كۆمەڵگای شیكار و گەشەپێدەرە. دەشێ نەتەوەكان لە نێو باشترین سیستەمی كۆمەڵگای دیموكراتیدا دروست بن و گەشە بكەن. نەك بە ئامرازی شەڕ و جەنگ. دەكرێ لەنێو دەوڵەمەندی كلتووریدا یەك بگرن، تەنانەت دەتوانن ببنە نەتەوەی نەتەوەكان واتا لە شێوەی "نەتەوەی سەرەكی" قۆناخێكی مێژوویی دەستەبەر بكەن. خودی نەتەوەكان بە سیستەمی دیموكراتی لەجیاتی بوونە هۆكاری شەڕ، لەنێو پشتیوانیكردن لەیەك و دەوڵەمەندییە كلتوورییەكاندا ببنە هۆكاری ئاشتی و برایەتی.

 

بیرۆكەی نەتەوەی دیموكراتی و راستینەكەی، دەربڕی واتادارترین كۆمەڵگا ئاشتی و یەكسان و ئازادی ئاییندەیە. كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی كراوە بۆ یەكینە كۆنفیدراڵەكانی چ لەخۆی گەورەتر و چ بچووكتر، لە چوارچێوەی قاڕەكان و لە چوارچێوەی جیهانیشدا كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتی دەبزووێنێ. نەك هەبوونی دنیایەكی تر، بەڵكو دەستنیشانی دەكات و رایدەگەیەنێت كەوا راستەقینەترین و یەكسان و ئازادترین دنیا خۆیەتی.

  1. كۆمەڵگای ئابووری و ژینگەپارێز، ئەو كۆمەڵگایەیە كە كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی بە بناخەی وەرگرتووە. ئابووریی بوون، بەواتای ناسینی بازاڕ، رەتكردنەوەی پاوان و قۆرخ دێت. بەهۆی گرێدراوی قۆرخكاری بە هەموو جۆرە داگیركاری و فشار و گوشارێكەوە، رەت دەكرێتەوە. له‌ دەرفەتی هێنانە كایەوە بازاڕێكی كۆمەڵایەتی هەیە.

بازاڕێك كەوتبێتە ژێر كۆنترۆڵی پاوانكارانەوە هیچ خزمەتێك بە كۆمەڵگا ناگەیەنێت ، تەنیا خزمەتی داگیركاری دەكات. ژینگەپارێز بوون؛ بەواتای گرێدراوی هەمەلایەنەی ژیانی ئابوورییە بە ژینگەوە. ئابوورییەك ژینگەیی نەبێت، نابێتە كۆمەڵایەتیش، بەڵام كاروبارێك كە هەمیشە بەدوای قازانج و كۆكردنەوەی قازانجەوە بێت، لەدژی ئابووری و ژینگەپارێزی – ئیكۆلۆژییشە.

 

كۆمینەكان پێوەری یەكینەكانی ئابوورین، نە سامانی خاك و بەرهەمی ئامرازەكانی دیكەی بەرهەمهێنانی دابەشكراوی تەنانەت سەر خێزانەكانە، نە سامانە زەمینی و ئامرازییەكانی پاوانخوازەكانیشە. ئەمانە ئامرازی مۆدێرنێتە و شارستانین كە هەڕەشەن بۆسەر ئابووری. بەكاربردنی كۆمیناڵییانە لەسەر خاك و ئامرازەكان لەبەرامبەر زۆرترین بەرهەم و زۆرترین سوود لەهەر بوارێك لە بوارەكانی كاروباری ئابووری باشترین و بەبانگەشەترینیانە. ژن كە بە دوور گیراوە لە ئابووری، لە گەوهەردا خوڵقێنەری ئابوورییە. ژن و ئابووری دوو رەهەندی وەك گۆشت و نینۆك پێكەوە گرێدراون. لەبەر ئەوەی كە بەرهەمهێنانەكەی لەپێناو دابینكردنی پێداویستییە بنەڕەتییەكانی ئابووریدایە، نەقەیران دەناسێ، نە ژینگە پیس دەكات، نە هەڕەشە لە كەش و هەواش دەكات. كاتێ كۆتایی بە بەرهەمهێنانی بەئامانجی زۆرقازانج هێنرا، بەواتای سەرەتای رزگاربوونی راستەقینەی دنیا دێت.  ئەمەش رزگاری راستەقینەی مرڤ و ژیانە.

 

  1. پەیوەندی كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتی لەگەڵ دەوڵەت – نەتەوەكاندا، نە تا كۆتا شەڕە و نە توانەوەشە لەنێویدا. پەیوەندییەكی بە پرەنسیپە كە پشتئەستوورە بە پەسەندكردنی هەبوونی دوو نیهادێك كە لەسەر بەبنەما دانانی بە رەوایەتی یەكتر و بەبناخە وەرگرتنی پێكەوە ژیانی ئاشتیانەن. چەندە بە شۆڕش دەوڵەت بڕووخێنرێ و یەكێكی نوێش لەشوێنەكەی دابمەزرێنرێ، لە رووی خزمەتكردن بە ئازادی و یەكسانییەوە هیچ گۆڕانكارییەك نایەتە كایەوە. بەڵام پێشكەوتن و گۆڕانە كۆنفێدراتیفە دیموكراتییەكان كە پێی سیاسی مۆدێرنێتەی دیموكراتییە خاوەنی بەهرەی بەدەستهێنانی یەكسانی و ئازادی وادە كورت، ناوین و درێژە.

 

رەتكردنەوە یاخود پەسەندكردنی یەكجاری دەوڵەت خزمەت بە ئامانجی ئازادی – یەكسانی و دیموكراتی ناكات، دەوڵەت و بەتایبەت دەربازكردنی دەوڵەت – نەتەوە، كاری قۆناخێكە. تا سەردەستەیی كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتییەكان و بەهرەی چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكانی پێ پەسەند بكرێ، خۆی بۆخۆی دەرباز دەبێت، ئەمە نایەتە ئەو واتایەی كە لەبەرامبەر هێرشەكانی مۆدێرنێتەی سەرمایەداری و بەتایبەتی هێرشەكانی دەوڵەت – نەتەوە بێ بەرگری و پاراستن دەمێنێتەوە. كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتییەكان دەبنە هێزی پاراستنی هەمیشەیی گەل. كۆنفیدراسیۆنە دیموكراتەكان سنووربەند نابن بە تەنیا رێكخستنێك لەنێو دەوڵەتدا، لەدەرەوەی سنوورەكانیشدا هێندەی داوا و خواستیان دەتوانن رێكخستن ئەنجام بدەن، یەكێتی كۆنفیدراڵی سەردەست پێكبهێنن و ببنە خاوەنی دیبلۆماسیەتی خۆیان.

 

  1. بۆ نەهێشتنی گەلێك شەڕ و پێكدادان و ئاڵۆزییەك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە سەرچاوەكەی بۆ ناحەقییە مێژوویی و كۆمەڵایەتییەكان دەگەڕێتەوە و تا ئێستاكەش درێژەی هەیە، كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتی هەل و دەرفەتێكە بۆ چارەسەری، هەروەها لەبەرامبەر مۆدێرنێتەی سەرمایەداری كە بەرپرسیاری بنەڕەتییە و لەبەرامبەر كۆسپەكانی دەوڵەت – نەتەوە دا رێگا چارەی ئاشتی، یەكسانی و ئازادییە. لەم چوارچێوەیەدا سەرەتا بۆ راوەستاندنی شەڕ و پێكدادانەكان و وەلانانی گرژی و ئاڵۆزییەكان و رزگاربوون لە ناحەقییە مێژووییەكان هەوڵ و تەقەلادان گرنگە و لەجێی خۆیدایە. پێویستە بێ به‌ فیڕۆدانی كات ئەو رێگاچارە دیموكراتییانە بخرێنە رۆژەڤەوە كە پرەنسیپ و پەیڕەوەكانی دەوڵەت – نەتەوە بە بناخە وەرناگرێت. لە بابەتی كێشەی ئەرمەنییەكاندا تەنیا بە كردنەوەی سنوورەكان نابێت، دەبێ ببنە خاوەنی هەرێمی نیشتەجێبوونی كۆمیناڵی دیموكراتییانەش، دەكرێ بۆ ئەو مەبەستە ئاسانكاریشی بۆ بكرێت. دەبێ بۆ ئاشووری، عەلەوی، رۆم، تورك، كورد، عەرەب و خرستیان و یەهودییەكانیش هەمان پرەنسیپ و پەیڕەو بە بناخە وەربگیردرێن. تا لە شەڕە گەرمەكانی ئیسرائیل – فەڵەستین، ئێراق – كورد،  شیعە – سووننی، كشمیر، بەڕبەڕییەكان، پاكستان – ئەفغانستان، بەلۆجیستان، كوردستان، لوبنان، سودان و گەلێك شوێنی تردا سوور بن لەسەر هەڵوێستی دەوڵەت – نەتەوە، شەڕەكان زیاتر درێژە دەكێشن. هەر بۆ ئەمەشە كە پێویستییەكی زۆر بە دامەزراندنی پێكهاتەی كۆنفیدراتیفە دیموكراتییەكان لە ئارادایە. چارەسەرییەكی دیموكراتییانەی كێشەیەك لە هەر شوێنێك لە شوێنەكانی هەرێمەكە، بەشێوەیەكی ئەڵقەبەند كاریگەری لە سەرجەم ئەو هەرێمانەش دەكات كە كێشەیان تێدایە. بۆ ئەمەش ئاییندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە كۆنفیدراڵیزمی دیموكراتییدایە.

 

  1. سەرجەم بزاوتە دژبەرەكانی سیستەم پێویستییان بە سەرلەنوێ هەڵسەنگاندنەوەی رەوش و خۆشیكاركردنەوەیە. لەكوێ كێشەكان سنووریان بەزاندبێت و بزاوتەكان نەتوانن چارەسەری بكەن، ئەگەر سیستەم بێت و چارەسەریشی بكات، كێشەكە بە چارەسەری نەگەیشتووە.  ئەو چارەسەرییانەی سیستەم دایدەنێ زیاتر ئاڵۆزكردنی كێشەكانە. لەمەڕ كێشەكانی ژن و ژینگەش، تا بزاوتەكان خۆیان لە مۆدێرنیتەی سەرمایەداری رزگار نەكەن ناتوانن رەوتێكی پتەویان بەرەو ئامانجەكانیان هەبێت. خۆگرێدانیان بە گشتگیری بزاوتەكانی كۆمەڵگای دیموكراتییەوە مەرجی سەرەكی رەوتی پتەو و سەركەوتنە. دەركەوتنی بزاوتە چەپەكان كە بەرهەمی قۆناخەكانی سۆسیالیزمی بونیادنراون لە بەهەند وەرگرتن و بە ناوەندبینینی دەسەڵات و خۆگەیاندنیان بە رێكخستنێك كە دیموكراسیەت لەناوەندەكەیدا بێت، بێگومان رێگای راستی دەركەوتنیان پێدەبەخشێت. رزگاركردنی بزاوتە سەندیكایی و پارتییەكان لە ئیكۆنۆمیزمی تەنگ و گرێدانیان بە گشتگیری بزاوتە كۆمەڵایەتییە دیموكراتەكانەوە، پێویستی سەرهەڵدانەوە و سەركەوتنیانە.

رێگاچارەی كێشەكانی بزاوتە پێگەیی و هەرێمی و نەتەوەییە دابونەریتگەرا، كلتوریستەكان، گۆڕینی ئەو پێكهاتانەیانە كە بیرۆكە جیاجیاكانی مۆدێرنیتەیان كردۆتە ناوەند و ئامانجی خۆیان و گۆڕینی دەربڕی حەقیقەتیانە، یەكانگیربوونەوەیانە بە دامەزراوە و رێكخراوە و بەشە جیاجیاكانی مۆدێرنیتەی دیموكراتییەوە، مەرجی سەرەكی سەركەوتنیانە. ئینتەرناسیۆنالیزمی نوێ تەنیا بە دەربازبوون لە مۆدێرنیتەی سەرمایەداری و بەتایبەتیش لە دەوڵەت – نەتەوە دەستەبەر دەبێت.

پیاوێتی، واتای ئافراندنی جوانی و یه‌كسانی مه‌زنه‌!

ئه‌گه‌ر پیاوی کورد ئازادی فه‌تح نه‌کات و به‌شێوه‌یه‌کی بێ ئامان له‌گه‌ڵیدا ئاوێته‌ نه‌بێت، ئه‌وا بێگومان ده‌بێته‌ مه‌ترسیدارترین سه‌ره‌ڕۆ و بگره‌ دوژمنی ژنانیش...

دۆگماتیزم و مه‌زهه‌بگه‌رایی و ئایین له‌ یۆتۆپیای ئازادییدا

جیاوازێکی سه‌ره‌کیی یۆتۆپیای ئازادیی له‌ گه‌ڵ مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داریی، وه‌فادارییه‌تی به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌خلاق، لایه‌نگیرییه‌تی له‌ ئه‌خلاق و پاپه‌ندیی و شکۆمه‌ندیی و رێزگرتنیه‌تی له‌م ...

زیلان و سه‌ما نازناوی یەكانگیركردنی شەڕو ژیانن

ژنە میلیتانەكان بانگەوازی شەڕن. گەر دەمانهەوێ لە سەما و زیلانەكان بگەین، ئەوانە خواست و ئارەزووی بانگەوازی شەڕێكی گەورە و ژیانێكی پڕ خواست و واتادارانه‌ن. هەر دووكیان چەندە لەنێو یەكدان. هەمانە پرەنسیپێكن و ئێمەیش...

2017 © Partiya Karkerên Kurdistan (PKK)
[email protected]