20.11.2017

سیستەمی دەوڵەت ئیدی چارەسەری ناهێنێت

دەوڵەت، نەهێشتن یان هاوسەنگكردنی پێكدادانە چینایەتییەكان نییە، هەروەها دەوڵەت كۆتایی هێنان بە رەوشی قەیرانیش نییە. گووتەی "ئامرازی بەهێزی ئاسایشە" لە راستییەوە دوورە. گۆڕەپانێكی چارەسەری كێشەكان نییە، بەڵكو جێگەی كەڵەكەكردنی...

 

 

دەوڵەت لە مێژووی نوسراودا زاراوەیەكە هەرە زۆر بەكاردەهێنرێت، بەڵام هەرەكەم ناسراوە و پێناسەكراوە. بۆ چارەسەری و شیكاركردنی كێشەكانی كۆمەڵگا لە رابردوو تا رۆژی ئەمڕۆمان راست پێناسەكردنی دەوڵەت مەسەلەیەكی سەرەكی و گرنگە. لەبەرئەوە شیكردنەوەی دەوڵەت ئەركی فەلسەفەی سیاسییە. ناكرێت بە لۆژیكی كلاسیكی دەوڵەت كۆمەڵگای ئەمڕۆمان بەڕێوەببرێت. تا ئێستا لەلایەن زۆرینەوە دەوڵەت وەكو گۆڕەپانی چارەسەركردنی كێشه‌كان ناسراوە، جێگرتن لە دەوڵەتدا وەك رزگار بوون لە تەواوی كێشەكان بینراوە. هەنگاوێكی لەپێشتریش بینینی دەوڵەتە وەكو دەوڵەت ـ خوداوەند. تێگەیشتنێكی كۆمەڵناسییانەی دەوڵەت نیشانیدەدات كە بەدرێژایی مێژوو، دەوڵەت و ئیلاهیبوون بەناویەكدا چووە. لەمەدا نابێت رۆڵی راهیبە كۆنەكان بزانرێت. كاتێك راهیبەكان دەوڵەتیان لە پەرستگا سۆمەرییەكاندا ئاواكرد، ئیتر ئەنجوومەنی خوداوەندەكان وەكو فاكتەرێكی ئایدیۆلۆژی بۆتە جێگای باس و دەمامكی ئایدیۆلۆژی بۆ بەڕێوەبەرایەتی سیاسی بەكارهێنراوە. هەنگاوێكی لەپێشتری ئەمەش پادشای راهیب، یان پادشای خوداوەندە، لەسەردەمی رۆماشدا پادشا ـ خوداوەند بەكارهێنراوە. ئایینە ئیبراهیمییەكان ئەم زاراوەیەیان وەكو خوداوەند ـ پێغەمبەر بەكارهێناوە، ئەم هەوڵدانەش بە مرۆیی كردنی بابەتەكەیە. زاراوەكانی وەكو پیرۆزی، شكۆداری و تاكە چارەسەر و رزگاری... هتد شێوازی پروپاگەندەیە بۆ  سەردەمی سۆمەرییەكان دەگەڕێتەوە.

فەیلەسوفی گەورەی ئەڵمانی نیچە، یەكەم كەس بوو كە هەستی بە مەترسی گەورەی راگەیاندنی دەوڵەت ـ نەتەوەی ئەڵمانی كردبوو، لە كاتێكدا بە سۆسیال دیموكراتەكانیشەوە سەرجەم رۆشنبیران چەپڵەیان بۆ دەوڵەت لێدەدا، ئەو زیانی مەزنی لەمەدا بینیبوو، ناوەڕۆكی بۆچوونەكانی بەمجۆرە بوون: " دەوڵەت بەئیلاهیكراوە، رەنجدەران و تاكیش كراون بەمێرولە، كۆمەڵگاش كراوە بە ژن و خەسێنراوە".

هیگڵ لەبارەی دەوڵەت ـ نەتەوە گوتبووی:" دابەزینی خوداوەندە بۆ سەر زەوی"، دەوڵەت ـ نەتەوە دوا فۆرمی دەوڵەت ـ خوداوەندە كە مەترسیدارترینیانە. ماركس وێبەریش كۆمەڵگای ژێر كاریگەری مۆدێرنیتە وەك " كۆمەڵگای بەندكراوی ناو قەفەسی ئاسنین" پێناسە دەكات.

لە پێناسەی دەوڵەتدا نابێت دەسەڵات بەلاوە بنرێت، ئەو دەسەڵاتانەی شێوەی یاساییان وەرگرتووە دەتوانرێت بە دەوڵەت ناو ببرێت. ئەو دەسەڵاتەی خراوەتە چوارچێوەیەكەوە، یاساكانی دیاریكراوە، لەناو دەزگاكاندا پیادە دەكرێت، ئەگەر ناتەواویش بێت ـ لە بواری یاساییەوە زۆر باش دەوڵەت پێناسە دەكات.

دەوڵەت، نەهێشتن یان هاوسەنگكردنی پێكدادانە چینایەتییەكان نییە، هەروەها دەوڵەت كۆتایی هێنان بە رەوشی قەیرانیش نییە. گووتەی "ئامرازی بەهێزی ئاسایشە" لە راستییەوە دوورە. گۆڕەپانێكی چارەسەری كێشەكان نییە، بەڵكو جێگەی كەڵەكەكردنی كێشەكان و بە كانگرێنكردن و درێژەپێدەرێتی. پەیوەندییەكانی بە ئیلاهیات و پیرۆزییەوە تەنیا بۆ مەبەستی میتۆلۆژی و ئایدیۆلۆژییە. لەبواری هێزی بەڕێوەبردن و خوڵقاندنی كولتوور، ئایین و نەتەوەدا گوزارشت لەهیچ ناكات. رەنگە پێناسەكردنی دەوڵەت وەك پاوانێكی ئابووری كە لەسەر زێدە بەرهەم ئاواكراوە، له‌ راستییەوە نزیك بێت. بۆئه‌وه‌ی زێدە بەرهەمیش لە دەست خۆیدا رابگرێت و لەدەست كۆمەڵگای دەربخات، ئامرازەكانی ئایدیۆلۆژی تا توندوتیژی وەك سەرخانێكی سەرووی كۆمەڵگا رێكدەخات و دەیخاتە ژێر پاوانی خۆیەوە. بە كورتی دەتوانرێت بگوترێت دەوڵەت = زێدە بەرهەم + ئامرازەكانی ئایدیۆلۆژی، توندوتیژی و هونەری بەڕێوەبەرایەتی.

 

پێناسە و شرۆڤەكان لەبارەی دەوڵەتەوە

 

هەردوو بلۆكی لیبڕاڵ و سۆسیالیستەكانیش پێناسەیان بۆ دەوڵەت، چوارچێوەی ناوەڕۆكی دەوڵەت ـ نەتەوەی ناپلیۆنی تێپەڕنەكردووە. نموونەی سەدوپەنجا ساڵەی سۆسیالیستەكان لەبەرچاوە كە سەركەوتنیان بەدەست نەهێنا، هەرچی بۆچوونی لیبڕاڵەكانە كە " بەكەمترین رادەی دەوڵەت" ناوی دەبەن واتادریش بێت و دەركیان بەو راستییە كردبێت كە دەوڵەت سەپاندنی پاوانی ئابوورییە، بەڵام جەختكردنەوەیان لەسەر ئەوەی كە سەرمایەداری بەپیتترین ئابوورییە، پێناسەكەیان بۆ دەوڵەت پوچەڵدەكاتەوە.

بەمجۆرە ئەو بۆچوونانەی لەبارەی دەوڵەتەوە هەن پێویستیان بە شرۆڤەی زیاترە؛ بۆ نموونە پێناسەكردنی لە رووی ئایدیۆلۆژییەوە، كە دەوڵەت ئیلاهی و  پیرۆزبكرێت لە دۆزینەوەی دەمامكێكی ئایدیۆلۆژی بۆ هەموو جۆرە ستەمكارییەك بەولاوە هیچ ئەنجامێكی دیكە ناگەیەنێت. هەروەها گووتەی "دەوڵەت زۆردارییە" بەواتای بەلاوە نانی فاكتەرەكانی دیكەیە، ئەمەش بەها زانستییەكەی لاوازە و دادوەرییەكی ئەخلاقی تێپەرناكات. ئەو چەمكانەش دەوڵەت وەكو ئیداری یان هونەری بەڕێوەبەرایەتی شرۆڤە دەكەن، هێندەی بۆچوونە ئەخلاقییەكان فاكتەرە ژیانییەكان پشتگوێدەخەن، ئەمەش زیاتر مەترسییەكانی دەوڵەت پەردەپۆش دەكات.

 

چەند شێوازێكی دەوڵەت

 

دەوڵەتی خانەدان: شێوازێكی دەوڵەتی چاخی ناوەراستە، دەتوانرێت بە دەوڵەتی بنەماڵەش ناوببرێت، كە بنەماڵە گروپی سەرەكی بەڕێوەبەرایەتییەكەی پێكدێنن.

دەوڵەت ـ نەتەوە: پێكهاتەكەی لە یەك نەتەوە پێكدێت، لەلایەن نەتەوەیەكەوە بەڕێوە دەبرێت، هەروەكو دەوڵەت و نەتەوە یەك بن. ئەمە شێوەیەكی سەرەكی دەوڵەتی سەرمایەدارییە.

دەوڵەتی كۆمار: گروپی سەرەكی بەڕێوەبەرایەتی لە رێگەی هەڵبژاردنەوە  دێنە سەر دەسەڵات. هەندێك جار كۆمار و دیموكراسی تێكەڵ بەیەك دەكرێن، ئەمە هەڵەیە. كۆمار شێوەیەكی دەوڵەتە، هەڵبژاردنیش بۆ بەڕێوەبەرایەتی دەزگاكانی دەوڵەت ئەنجامدەدرێت كە پێشتر بەشێوەیەكی بەهێز ئامادەكراون. ئەم هەڵبژاردنە بۆ دیموكراسی ئەنجامنادرێت كە بە واتای بەڕێوەبەرایەتی گەل دێت. دیموكراسی دەزگای خۆی هەیە، بۆ ئەو دەزگایانە هەڵبژاردن دەكرێت. لە ماركسەوە بیگرە تەواوی رۆشنبیرەكان ئەم رەوشەیان تێكەڵكردووە. لەبەرئەوە تێكەڵنەكردنی بەڕێوەبەرایەتی دەوڵەت و بەڕێوەبەرایەتی دیموكراسی بایەخێكی زۆری هەیە.

دەوڵەتی فینانس: ئەم دەوڵەتە پشت بەهێزی پارە دەبەستێت، بۆ نموونە سویسرا. لەبەرئەوەی دوا قۆناخی سەرمایەداری جیهانگیری وەك چاخی فینانس دەناسرێت، قورساییەكی بەرچاوی لەسەر هەموو بەڕێوەبەرایەتییەكان هەیە.

دەوڵەتی لیبڕاڵ: مانای وشەكە "دەوڵەتی ئازادە" لە راستیدا لە واتای وشەكەدا ناكۆكیه‌كی بەرچاو هەیە، ئەویش دەوڵەت و ئازادییە كە تا دوا رادە لە دژی یەكترن. واتا پوختەی دەوڵەت سنوورداركردنی ئازادییە. خاوەنەكانی ئەم چەمكە كە "دەوڵەت هەرە كەم دەست لە ئابووری وەردەدات" لە راستییەوە دوورە چونكە دەوڵەت تەنیا لە رێگای پاوانی ئابوورییەوە فەراهەم دەبێت.

دەوڵەتی سۆسیالیستی: لەلایەن بلۆكی سۆسیالیستییەوە ئاواكرا، بەڵام لە راستی سۆسیالیستیدا دەوڵەت نییە، بەلانی كەم هێندەی دیموكراسی دژایەتی و ناكۆكە لەگەڵی. دەوڵەت كە كۆی دەسەڵاتی پاوانی ئابوورییە لەگەڵ سۆسیالیستدا تێكەڵبكرێت كە سیستەمێكی یەكسانییە گەورەترین تاوانە. بەرگریكردن لەم بۆچوونەش هەنگاونانە بەرەو فاشیزم، بە ئاگاییش بێت لە غەفلەت و خیانەت بەولاوە هیچی ترنییە.

دەوڵەتی دیموكراتی: دەوڵەت و دیموكراسی لە رووی ناوەڕۆكەوە لەیەكتری جیاوازن، بەڵام لەبەر پێكهاتە قورسە قەیراناوییەكەی شارستانی سەرمایەدارییەوە، پێویستی رێككەوتن لەگەڵ شارستانی دیموكراتیدا وەك ناچارییەك سەریهەڵداوە. بە تەنیا دەوڵەتی پێ بەڕێوە نابرێت ناچارە لەگەڵ هێزە دیموكراتییەكاندا بەڕێوەی ببات.

ئەلتەرناتیفی دەوڵەت چییە؟

 

رێككەوتنی پێكهاتەی كۆمەڵگای دیموكراتی كە بەشێوەیەكی رادیكاڵ خۆیان رێكخستووە لەگەڵ دەزگاكانی دەوڵەتدا، لە رەوشێكی بەرهەمهێنەرانە دایە. لەم قۆناخەی مێژوی ئەمڕۆماندا تەنیا جەختكردنەوە لەسەر شارستانی سەرمایەداری، یان شارستانی دیموكراتی، یان سۆسیالیزم بۆچوونێكە ئیفلاسی كردووە. ئەوەی زیانی بەردەكەوێت كۆمەڵگا خۆیەتی تەنیا تەمەنی ئازار، چەوسانەوە درێژدەكاتەوە.

دەوڵەت ناوكی شارستانی و مێژووی شارستانییە، چەندین شێوەی بەخۆیەوە بینیوە، بەردەوام گرنگی بە پەردەپۆشكردنی خۆی داوە. سەرباری تەواوی چەواشە ئایدیۆلۆژییەكان بۆ یەكەمین جار لەسەردەمی سەرمایەداریدا شانسی پێناسەكردنی وەك رۆڵە راستەقینەكەی رەخساوە، ئەمەش واتاردارترین تێكۆشانە لەبەرامبەر سەرمایەداری. لەبەر رۆشنایی ئەم پێناسانەدا بە پەلە پێشكەوتن و سەركەوتنی شارستانی دیموكراتی لە رووی شێوە و ناوەڕۆكەوە واتادارە و پێویستە هەمیشەیی بكرێت.

سیستەمی سەرمایەداری لەسەر سێگۆشەی شار، چین و دەوڵەت ئاوا دەكرێت، یان جموجۆڵ دەكات. لەبەرئەوەی شارستانی یەكێتییەكی پڕ لە ناكۆكییە. ناكۆكی سەرەكی لەنێوان پاوانخوازی دەوڵەت و شارستانی دیموكراتی كۆمەڵگای بێ دەوڵەتدایە. ناكۆكی نێوان هەردوو شارستانی دەوڵەتی و شارستانی دیموكراتی زۆر بەباشی لەنێوان هەردوو شاری ئیغریقی كۆن، لەنێوان سپارتا كە لە رێگەی پادشایەتییەوە بەڕێوەبراوە، ئەسینا كە لە رێگەی دیموكراسییەوە بەڕێوە براوە دەبینرێت. لەكاتی سەرهەڵدانی ئەوروپاشدا ناكۆكی بەوشێوەیە روویدا، لەنێوان دەوڵەت و شاری دیموكراسیدا پێكدادان لە ئارادا بوو. كە لە ناوەڕۆكی خۆیدا لەنێوان دەوڵەت و شارستانی دیموكراسیدا بوو.

یەكێك لە كەموكوڕییەكانی ماركسیزم ئەوەیە لە روانگەیەكی چینایەتییەوە سەیری ئەم پێكدادانە دەكات كۆیلە و خاوەن كۆیلە، كرێكار و سەرمایەدارـ، لەگەڵ ئەوەی پێكدادانی چینەكان گریمانەیین، پێكدادانی كۆنكریتی لەنێوان كۆمەڵگای دەوڵەتی و كۆمەڵگای دیموكراتیدایە. چینێك شارستانی خۆی ئاوا نەكات وەكو نەبوو وایە. تێكۆشانی چینایەتی بێ شارستانی نابێت. لە ئەزموونی سۆڤێتەوە بینرا كە پێكدادانی دوو چین لە شارستانییەكدا چەندە مەترسیدارە. سۆڤێت نەیتوانی قاڵبە زیهنییەكانی ئەوروپا بشكێنێت و شارستانی تایبەت بەخۆی ئاوا بكات. تا رادەیەكی مەزن قاڵبەكانی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری بە بنەما گرت. لە كۆتاییدا وەكو ئەوانی لێهات. بەچەمكی كەسی دیكە شەڕ بكەیت وەكو ئەوت لێدێت. ئەم رەوشە پەیوەندی بەوەوە هەیە كە شۆڕشەكان شارستانی خۆیان دیاری نەكردووە.

لە پاوانخوازی سەرمایەداریدا ئاشكرایە كۆكردنەوەی سەرمایە و قازانج بە بێ قەیران نابێت. بەگوێرەی ئەوەی سەرمایە بە بێ قازانج ناوەستێت بەبێ قەیرانیش نابێت. هۆكاری بەردەوام جێگرتنی مافەكانی مرۆڤ، شۆڕش و بزاڤە دیموكراسییەكان لە رۆژەڤدا، گەڕانە بەدوای وەڵام بۆ دەركەوتن لەو قەیرانە. ئەمە تەنها پەیوەندی بە كێشە ناوخۆییەكانەوە نییە. بەڵكو بەو رەوشە جیهان بەڕێوە نابرێت. هەرچەندە سەرمایەی جیهانگیری لە هیچ قۆناخێكی خۆیدا جیهانی بەڕێوە نەبرد تەنها شەڕی جیهانی كرد. بەهۆی ئەو قەیرانەی كە لە سروشتەكەیدا هەیە شەڕی لە جیهاندا بڵاوكردەوە. شارستانی دەوڵەت وەك پێویستییەكی ناوەڕۆكەكەی تا بەسەر كۆمەڵگادا زاڵ نەبێت، پێشناكەوێت. دەسەڵات بێ حوكمڕانی بەڕێوە ناچێت، حوكمڕانیش بێ توندوتیژی بەدی نایەت.

لەسەردەمی سەرمایەداریدا هەروەكو چۆن شار، چین و دەوڵەت هەموو شتێكی كۆمەڵگایان قووتداوە، ژینگە، سەرزەی و ژێرزەویشیان قووتداوە. كائیۆس هەم كۆمەڵگا، هەم ژینگەشی پێچاوەتەوە. لەكاتێكدا شار دیاردەیەكی مێژووی ژیانی كۆمەڵگایە، كۆمەڵگا ناتوانێت هەمیشە لە ئەشكەوت و گوند دا بژی، ناچاری رەوشێكی بەمجۆرەش نییە، شاری ئاواكردووە، رۆڵی شار لە پێشكەوتنی ژیری ئەنالیتیكدا زۆرە، بەڵام شاری ئێستا وەكو شێرپەنجەی كۆمەڵگایە و هەرچەندە مەیلێكی بەوشێوەیە هەیە كە شار دژی لادێیە، ئەمەش لە چەمكی چینایەتی دەوڵەتەوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵام ناتوانرێت بەبێ هەبوونی گوند بیر لە دامەزراندنی شار بكرێتەوە. بچووك بینینی خەڵكی گوندنشین لە لایەن شارییەكانەوە سەرچاوەی خۆی بۆ ئەم چەمكە دەگەڕێتەوە. بەمشێوەیە لە رێگای دوورخستنەوەی شار لە فەلسەفەی راستەقینەی ئاواكردنییەوە، شێواندنی گەیاندنی بە رەوشێكی پڕ لەكێشە تا رۆژی ئەمڕۆمان درێژەی هەیە. جاران شار جێگەی دۆزینەوەی فەلسەفە و پێشخستنی و دۆزینەوەی راستییەكان بوو، ئێستاش لە رێگەی سێكس، وەرزش و هونەرەوە كۆمەڵگای تیادا مێگەل دەكرێت. 

 

سیستەمی كۆمەڵگای دیموكراتی و  ناسنامەكەی

 

سیستەمی كۆمەڵگای دیموكراتی؛ سیستەمی كۆمەڵگایە بەهەموو پێكهاتەكانییەوە، لە دەرەوەی سیستەمی دەوڵەت خۆی رێكدەخات، هاووڵاتێتی لەم سیستەمەدا جیاوازە لە هاووڵاتی دەوڵەت، ناسنامەكەی بۆ كۆمەڵگا، گەل و نەتەوەی دیموكرات دەگەرێتەوە. ناسنامەی هاووڵاتێتی دەوڵەت لەگەڵ رووخان یان گۆڕانی دەوڵەتدا كۆتایی دێت. بەڵام ناسنامەی كۆمەڵگا فۆرمێكی هەمیشەیی هەیە. كێشەی من چۆن كۆمەڵگایەكم جۆرێكە لە گەڕان بە دوای ناسنامەدا، هەروەكو چۆن هەموو مرۆڤێك ناو و ناسنامەی خۆی هەیە. سەبارەت بە هەر جڤاكێكیش باسكردنی پێویستی ناو و ناسنامەیەك ناچارییە. گوزارشتی ناسنامە مافێكی سروشتییە. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژوو خۆ گوزارە كردنی قڵانێك لە رێگەی تەوتەمەكەیەوە، دەسەلمێنێت كە ئەم راستییە چەندە كۆنە. لە ئایینە تاكخوداییەكانیشدا ناسنامەی كۆمەڵگا، ئایین و خوداوەندە. وەكو ئەنجامێكی ئەم پەیوەندییەش ئایین و خوداوەند هۆشیاری كۆمەڵگایە سەبارەت بە هەبوونی خۆیشی، دەكرێت كۆمەڵگا ئیسلامییەكان لە رێگەی ئەم هۆشیارییەوە بناسین. ئەسینا و رۆما سەربەخۆ ناسنامە بوون. هاووڵاتێتی ئەسینا و رۆما لەوكاتەدا بژارەترین ناسنامە بوون. رۆڵی ئایینە تاكخوداییەكان تێپەڕكردنی ناسنامەی تیرە و خێڵە. لای توركەكان ئایین ئامرازێكی گرنگی ناسنامەیە. ئەگەر موسڵمانێتی نەبوایە شیمانەی بەهێز تورك و عەرەب لە رۆژهەڵاتی ناویندا لاواز تر دەبوون. ئەم راستییە لە توركە موسەوییەكانی قەزوین و عەرەبە مەسیحییەكاندا بە ئاشكرا دیارە. لەگەڵ پێشكەوتنی نەتەوەدا ناسنامەی نەتەوەش گرنگی پەیدا كرد، نەتەوە بوون لەگەڵ بوون بەخاوەن دەوڵەت هەمان شت نییە. بۆ نموونە پادشایەتی فەرەنسا رووخا، بەڵام نەتەوەی فەرەنسی وەكو خۆی مایەوە.

لە سیستەمی دەوڵەت ـ نەتەوەدا ئەوەی بە هاووڵاتێتی ناو دەبرێت، یاخود ئەو تاكانەی خوازیارن بەگوێرەی بەرژەوەندییە ئایدیۆلۆژی، دامەزراوە ئابوورییەكانی خۆیان ئاوای بكەن، هەروەكو بڵێی ئەندامی ماف و ئەركەكانی دەوڵەتن، دەكرێن بە موڵكی دەوڵەت. دەوڵەت ـ نەتەوە گرنگییەكی زۆر بەم بابەتە دەدات. بۆ ئەوەش سوود لە ئایدیۆلۆژی، سیاسەت، ئابووری، پەروەردە، راگەیاندن، یاسا، كولتوور و ئایین وەردەگرێت.

میللیگەرایی كە بەكارگەرترین ئامرازی ئایدیۆلۆژییە پیرۆزییەك بە دەوڵەت ـ نەتەوە دەبەخشێت، بۆئەوەش خۆ بەختكردن و مردن لەو پێناوەدا، بە بەهای هەرە باڵا دەژمێردرێت. دەسەڵاتی سیاسی بەكاردەهێنێت بۆ ئەوەی تاك بكاتە هاووڵاتی. لە رێگەی موچە و بە فەرمانبەركردنەوە كۆمەڵگا دەخاتە پێشبڕكێی ئەندامێتی دەوڵەتەوە. بۆ ئەوە مەبەستە كەرتی تایبەت و گشتیش هەمان رۆڵ دەبینن. ناسنامەی نفوس گوزارشتی رەمزی ئەندامێتی دەوڵەتە. نەریتی مێژووی دەسەڵات و دەوڵەت خزمەتێكی زۆر بە شێوەگرتنی هاووڵاتی دەكات. كاریگەری رەگەز كە سەرچاوەی ئەو تێگەیشتنەیە، لە خێزاندا باوك وەك نوێنەری دەوڵەت دەبینرێت، لە ماڵەوە هەر پیاوێك لەبەرامبەر ژندا واتای دەوڵەتە. دەوڵەت ـ نەتەوە ئەم تێگەیشتنە زیاتر پەروەردە دەكات و وەكو خۆی لێدەكات. ئەمە پەیوەندی بە نیازی تاكەوە نییە، پێویستە وەكو دیاردەیەكی ئەم شارستانییە دەركی پێبكرێت. دەزگای سەربازی سەرەكیترین بەهای دەوڵەت نەتەوە لە هەست و سۆز و مێشكی تاكدا دروست دەكات. ئایین هەرە زێدە لە قۆناخی دەوڵەت ـ نەتەوەدا كراوەتە ئایینی دەوڵەت. پەروەردە لەسەرەتاییەوە تا زانكۆ بە كاریگەرترین دەزگای مۆدێرنیتەیە بۆ ئەوەی تاك بكات بە هاووڵاتی. تەنانەت پێشبڕكێی دەزگا سەربازییەكان دەكات. هەرچی راگەیاندنە و میدیایە ئامرازی مۆدێرنیزمە بۆ ششتنەوەی مێشك و دڵ. رۆڵی زۆری لە سڕكردنی هاووڵاتیدا هەیە.

لە سیستەمی دەوڵەت ـ نەتەوەدا جۆرە هاووڵاتییەك بەرهەمدێت، هەموو ئاواتەكەی ئەوەیە كە ببێتە خاوەن ئۆتۆمبێل، خێزان و خانوو و بەكاربەرێكی هەمیشەیی و رۆژانە. بۆ هەرزانترین ئارەزووی تاكڕەویتی ئامادەیە دەستبەرداری واتا كۆمەڵگابوون ببێت. لە رووخساردا هاوچەرخە لە ناوەڕۆكیشدا تاكی مێگەلە.

هاووڵاتییەكی بەوشێوەیە ناتوانێت شرۆڤەیەكی واتادار پێشبخات. لە  روانگەی سوودی دەوڵەتەوە سەیری هەموو شتێك دەكات. دوورە لە تێگەیشتنی زانسیتی كۆمەڵایەتی، شتێك لەگەڵ تێڕوانینەكانی گونجاو بێت لێی تێدەگات، خۆی نەخوازێت هێچ دیاردە، پەیوەندی و رووداوێك ناتوانێت ئەزبەرەكانی تێكبدات. شتێك كە خزمەتی بەرژەوەندییە تاكڕەوێتییەكەی نەكات بۆ ئەو بێ واتایە، سەرنجی راناكێشتێت، رۆح و زیهنی لەبەرامبەردا داخراوە.

ئەم جۆرە هاووڵاتییە كۆسپی گەورەیە لەبەردەم مۆدێرنیتەی دیموكراتی. لەبەرئەوە یەكێك لە ئەركە سەرەكییەكانی دیموكراتیزە بوون، دوای شیكردنەوەی كۆمەڵگا و ئەو دەوڵەت ـ نەتەوەیەی كە ئەم جۆرە تاكەی خوڵقاندووە، پێگەیاندنی تاكی دیموكرات، یەكسان و ئازادیخوازە كە شارستانی دیموكراتی ئاوا دەكات. تاكێك كە پشت بە ئازادی ژن و ئەو هێزە دەبەستێت كە مسۆگەری دەكات، بەرجەستەكردن و بە ژیانیكردنی چەمكەكانی یەكسانی، دادوەری و جوانی لەناو كۆمەڵگادا بە چڕی لە ئازادبوونی ژندایە. 

دەشێت شارستانی دەوڵەتی و شارستانی دیموكراتی بەبێ ئەوەی یەكتر لەناو ببەن سازشبكەن و بەیەكەوە بژین، بۆ ئەوەش شارستانییەكان دان بەناسنامەی یەكتردا بنێن و رێزی لێ بگرن. سەپاندنی ناسنامەی خۆت بەسەر ئەویتردا سازش نییە، بەڵكو لەناو بردنە.

ئەگەر زۆربەی كارە هاوبەشەكانی كۆمەڵگا لەلایەن دەوڵەت یاخود گروپێكەوە جێبەجێبكرێت، ئەو كۆمەڵگا دووچاری لەدەستدانی بەهرە، ئازادی، یەكسانی و هۆشیاری دەبێت. ئەو تاك و گروپانەی گوزارشت لەخۆیان نەكەن و نەتوانن ببنە خاوەن چالاكی، هۆشیار نابنەوە، نابنەوە خاوەن بەهرە و لە ناو ئازادی و یەكسانیدا ناژین. بەدرێژایی مێژوو توێژە كۆمەڵایەتییە هەژار و دیموكراتەكان بەچەكی دوژمنەكانیان شەڕیان كرد، چەكی گونجاویان بەگوێرەی پێكهاتە و كارەكتەری دیموكراتی، یەكسان و ئازادیخوازی خۆیان پێش نەخست. لە ئەنجامدا لەناویاندا توانەوە وەك ئەوانیان لێهاتن. 

سەرەكیترین دیاردە كە پێویستە سەبارەت بە كۆمەڵگا ئاماژەی پێبكرێت سیستەمی كۆمۆنە كە مرۆڤ بەشێوەی تیرە و قلان بە میلیۆنان ساڵ لەناویدا ژیا. دەتوانین سەرەتاییترین دۆخی دیموكراسی لە ناو ئەم سیستەمە كۆمیناڵانەدا بدۆزینەوە. چۆن دەوڵەت ناوكی شارستانی دەوڵەتییە، كۆمۆنیش ناوكی شارستانی دیموكراتییە. مێژووی نووسراو بەردەوام باسی شارستانی دەوڵەت دەكات، چۆنییەتی ژیانی میلیۆنان ساڵی جڤاتەكان لە سیستەمی كۆمیناڵ و بەرێوەبردنی كاروبارەكانیان لەناو مێژوودا جێگە ناگرێت. لەكاتێكدا پێویستە مێژووی راستەقینە ئەمە بێت. ئەم مێژووە هێندەی شارستانی دەوڵەتی میتۆلۆژی، ئایین، فەلسەفە، زانست، هونەر، دانا، هۆزان و نووسەری خۆی هەیە. تەنیا ئەوە گرنگە بتوانین لە پارادیگمای خۆمانەوە سەیری بكەین، هەڵبژێرین و بینووسین و هێزی واتا دانە كۆمەڵگای خۆمان زیاتر بكەین. لە راستیدا دەوڵەت رازاندنەوەیەكی بێكەڵكە دەستی بەسەر كۆمەڵگادا گرتووە. هەر لەمێژە وزەی شاراوەی دیموكراسی و ژیانی جڤاتەكانی كۆت و بەند كردووە. ئەگەر نەشبێت كۆمەڵگا بەردەوامی بەگەشەی خۆی دەدات. میراسی سیستەمی كۆمۆناڵی كۆمەڵگا مەزنەكەی نیولیتیك كە پڕە لە پیرۆزی پێویستە بە مێژووی خۆمانی بزانین. واتە " مێژووی شارستانی دیموكراتی". شارستانی دیموكراتی كۆمەڵگای ئاراستە گرتنە بەرەو شارستانێتی دۆخی ئاسوودەیی و عەشق.

 

میدیا، پارتی، كۆمەڵگا و ئابووری

 

رۆڵی میدیا لە رۆژی ئەمڕۆماندا تا رادەیەك لەوەدا شاراوەیە كە كۆمەڵگایەكی وەهمی وەك واقیع پێشكەش بكات و راستییەكان بشێوێنێت، كۆمەڵگا لە دەرەوەی رۆژەڤە بنەڕەتییەكان بهێڵێتەوە، سەرقاڵی رۆژەڤە لاوەكییەكانی بكات. ئەركی میدیای ئازاد و سەربەخۆ پێشخستن و پاراستن و بەرژوەندییەكانی گەلە. گەل هۆشیار دەكاتەوە، دەیكاتە خاوەن زانیاری و هەواڵی راست، دیاردە دزێوەكان ئاشكرا و تەشهیر دەكات. لە ئاستێكدایە هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگا خۆی تیادا دەبینێتەوە. لە هەمانكاتدا رۆڵێكی پەروەردەیی هۆشیاری بۆ كۆمەڵگا فەراهەم دەكات.

لە ئێراق و باشووری كوردستاندا هێزی میدیا لە دەستی دەسەڵاتدایە، نوێنەرایەتی سیاسەتەكانی دەوڵەت دەكات، وێرای ئەوەی رۆژنامەی ئەهلیش هەن، بەڵام نەیانتوانیوە ببنە زمانی گەل و داخوازییە بنەڕەتییەكانی. لەسەر بنەمای قازانج خاوەن سیاسەتێكی رۆژانەن. نموونەی هەرە بەرچاویش زۆرجار بوونەتە زەمینی زمانی پێكدادنی نێوان لایەنە سیاسی یان كەسایەتییەكانی نێو دەسەڵات و دەسەڵاتخوزەكان. لە كاتێكدا دەسەڵات لە ئێراق و باشووری كوردستاندا بەگشتی لەنێو گەندەڵیدا دەژی، وروژاندنی گەندەڵی كەسەكان ناڕاستەخۆ پەردەپۆشكردنی گەندەڵییەكانی دەسەڵاتە. تا ئێستاش میدیای ئەم هەرێمە بە تایبەتی ئەوانەی بانگەشەی سەربەخۆبوونی خۆیان دەكەن، لەبەرئەوەی نەیاتوانیوە ئاراستەی كۆمەڵگا بەرەو دیموكراسی به‌رن، هێزێك لەدەوری خۆیان كۆبكەنەوە، جەماوەری خۆیان هۆشیار و زانا بكەن و ببنە زمانی گەل. كەواتە لەچوارچێوەی خزمەتی دەسەڵات دەرنەچوون، خۆشیان لەوە رزگار نەكردووە نەبنە زمانحاڵی هێزە دەسەڵاتخوازەكان. فشارەكانی دەسەڵات بۆ سەر كۆمەڵگا، توندوتیژییەكانی سەر ژنان، لاوان و كێشەكانی خودی كۆمەڵگا و كێشە ئابوورییەكان، میدیای سەربەخۆ و ئەهلی وەك هەواڵ بڵاودەكرێتەوە، وروژاندن و قازانج بە بنەما دەگیرێت.

میدیا نەیتوانییوە ئەو ئایدیۆلۆژیانەی زیان بەگەل دەگەیەنن، بەجددی و بەجەسارەتەوە رەخنە بكات، میللیگەرایی، ئیسلامی سیاسی، چەپی كلاسیك و گەشەی لیبرالیزم و كاریگەرییەكانی لەسەر كۆمەڵگا نەبینوە، رەخنەكانیشیان بۆ ئیسلامی سیاسی چوارچێوەی پڕوپاگەندە تێپەڕناكات. ئەوەش لەبیر نەكەین زۆربەی میدیاكان لە هەرێمەكەدا لەلایەن هەڵگرانی ئەو ئایدیۆلۆژیانەوە بەڕێوەدەبرێن.

هێڵی سیاسی بەشێوەی ناوەندگەرایی كە دەسەڵاتی كردۆتە ئامانج خۆی رێكخستووە. پارتی ناوەندی دەسەڵاتە. لە هەموو بوارەكاندا تا دواڕادە بەكاریگەرە. شوێن نییە دەستی تیادا نەبێت، تەنانەت پارتی دیكەش ئاوا دەكات. ئاشكرایە كە پارتی سیاسی ناتوانێت خیتابی هەموو كۆمەڵگا بكات. پارتی سیاسی لەنێو هەمەڕەنگی كۆمەڵگادا رەنگێكە. هەڵگری ئایدیۆلۆژیایەكە. بەرپرسە لە نوێنەرایەتی كردنی هێڵی سیاسی ئەو كۆمەڵگایەی نوێنەرایەتی ئازادانەی بۆ دەكات. گروپەكانی سەرەتا، تیرە، قڵان، عەشیرەت واتای پارتیش دەدەن. یان سەرەتای نەریتی پارتی بوونن. بۆ نموونە هۆزی حەزرەتی ئیبراهیم لەبەرانبەر نەمرود، بابل، ئاشوور و فیرعەونەكانی میسر نوێنەرایەتی یەكەمین پارتی ئازادیخوازی تیرە و هۆزە هەژارەكان دەكەن. مەزهەبەكانی چاخی ناوین جوڵانه‌وه‌ و پارتییەكانن.         

لەبەرئەوە بەپێی پرەنسپی دیموكراتی نابێت پارتی بەردەوامی چەمكی دەوڵەت بێت، چونكە پارتێكی دەوڵەتخواز ناكۆكی دیالێكتیكی لەگەڵ ناوەڕۆك و شێوەی پێشكەوتنی دیموكراتی و ئازادی یەكسانیدا هەیە. هەروەها پارتێك بەگوێرەی دەسەڵات شێوەی گرتبێت بەردەوام دیموكراتیزە بوونی كۆمەڵگا دوا دەخات. كادیرەكانی ئەم پارتە لەجیاتی ئەوەی پشت بەگەل ببەستن، قورسایی دەدەنە سەر بوون بەخاوەنی دەسته‌ڕۆیی یان پشت بەدەستڕۆیی دەبەستن. ئەوەی بەردەوام سەرنجیان رادەكێشێت ئەو ژیانە تایبەتەیە كە پشت بە بەرژوەندیپەرستی دەسەڵات دەبەستێت.

رێبازەكانی سۆسیالیزمی بونیاتنراو، سۆسیال ـ دیموكرات و رزگاری نیشتمانی كاتێك لەجیاتی دیموكراسی، دەسەڵاتیان بە بنەما گرت، سەرەتا رێگای لەپێش گەندەڵبوونیان كردەوە، دواتریش بوونە یەدەگی سەرمایەداری. پارتی سیاسی وەك هونەرێك دەرك بە ئەخلاق و سیاسەت دەكات كە ئیرادەی وەرچەرخانی كۆمەڵگایە، زیهنییەتی پارتی بەردەوام كۆمەڵناسی، ئەخلاق و سیاسەت بەیەكەوە بەكاردەهێنێت تا وەرچەرخانی كۆمەڵگا ببێتە دیاردەیەك  كە خۆی بەڕێوە ببات. پەیوەندی زیهنییەت و ئیرادەی سیاسی بەچالاكییەوە بەندە، تەنها كاتێك ئەخلاق لەگەڵ چالاكیدا بووبەیەك واتای هەیە. ئەخلاق نەریتی ئازادانەی كۆمەڵگایە. ئەو كۆمەڵگایەی ئەخلاقی نەمابێت واتای ئازادیشی لەدەستداوە. زیهنییەت هێزی واتای پارتییە، زیهنییەتی پارتی پێویستە زۆر باش دەركی بە زانستی كۆمەڵناسی كردبێت. بۆ پارتێك بەرنامە گوزارشت لە پێوانە سەرەكییەكانی وەرچەرخانی كۆمەڵگا دەكات. پارتێك بەرنامەكەی هەرس نەكردبێت مەحاڵە ببێتە پارتی.

لە ئێراق و باشووری كوردستاندا كۆمەڵگا خاوەن پێكهاتەی جیاوازن، لە رووی نەتەوەیی، ئایینەیەوە سیمایەكی فرە رەنگیان هەیە. هەروەها خاوەن جوگرافیایەكی دەوڵەمەندی سامانە سروشتییەكانە. مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەم خاكەدا بۆ هەزاران ساڵ دەگەڕێتەوە، یەكێكە لە دەروازەكانی رۆژهەڵاتی ناوین. شوێنی دەركەوتنی چەندین شارستانییە، شاهێدی بۆ شەڕ و پێكدادانی چەندین شارستانی كردووە. ئێستاش ناوەندی پێكدادانی شارستانی كۆن و نوێیە، خوداوەندە كۆنەكانی ئەو تواناو هێزەیان نەماوە لەبەرامبەر خوداوەندە نوێكان سەركەوتن بەدەست بهێنن، بەڵام زووبەزوویش دەستبەرداری نابن. تا دوا هەناسە گرێدراوی بڕواكەیانە.

شوێنی مێژووی نووسراوی مرۆڤایەتی سەردەمی سۆمەرییەكان و لانكی مرۆڤایەتی و دەركەوتنی خوداوەندە ژنەكان و لەنێوبردنیانە. شوێنی هێز و دەسەڵاتی زۆربەی ئایینەكانە. كۆمەڵگاكەی بە زۆری لە دەوروبەری ئایین و كشتوكاڵ، گوند و شاری ئاوا كردووە. شوێنی زیگۆرات و راهیبەكانە، كە دواتر دەوڵەتەكان ئاوا دەكەن.

لە ئەنجامی ئەم تایبەتمەندییانەوە كۆمەڵگاكەی هەمیشە رووبەڕووی شەڕ و داگیركاری هاتووە، ئاسوودەیی بەخۆیەوە نەبینیوە. كاریگەری شارستانییە كۆنەكان تا رۆژگاری ئەمڕۆمان بەردەوام دەكات، ناتوانرێت بگوترێت ئیتر كاریگەری زیگۆرات و راهیبەكان بەلاوە نراوە و ئەو فرە رەنگییەی نەتەوە و ئایینەكان بۆتە زەمینی دیموكراتی و دەوڵەمەندییەكەشی بۆتە هۆكاری بنبڕكردنی هەژاری.

لە دوای داڕشتنی نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوین و شەڕی جیهانی یەكەم و پەیڕەوكردنی سیاسەتی "پەرتەكە و زاڵ بە" لەلایەن ئیگلیزەكانەوە، بۆ بەردەوامی سیاسەتی داگیركارانەی خۆیان هەمیشە ئەو فرە رەنگییەیان كردۆتە قوربانی بەرژوەندییەكانان و دەوڵەمەندییەكەیان بۆخۆیان بردووە، ئەمڕۆش هەمان سیاسەت لەلایەن ئەمریكاوە لەسەر ناوی پرۆژەی رۆژهەڵاتی ناوینی گەورە بەردەوام دەكات. بۆ فەتحكردنی رۆژهەڵاتی ناوین و جێبەجێكردنی سیستەمی سەرمایەداری ئێراق و باشووری كوردستان چەندە گرنگە، پرۆسەی دیموكراتیزەكردنەكەشی بۆ گەلانی ئێراق هێندە زەحمەتە.

لەپاش رووخانی رژێمی سەددام، دەسەڵاتی باشووری كوردستان خاوەن ئەزموونێكی حوكمی دوازدە ساڵی بوو، بەڵام لەبەرئەوەی دیموكراتی بە بنەما نەگرتبوو، لە بەشداری حوكمی ئێراقشدا نەیتوانی ببێتە هێزێك و دیموكراتی پێش بخات، نەیتوانی ببێتە پارچەیەكی چارەسەری و وەڵامی داخوازییەكانی گەل. ئێستا خۆشی بۆتە پارچەیەكی كێشەكانی ئێراق و كەوتۆتە نێو شەڕی پاوانی دەسەڵات و پارەوە. لەكاتێكدا بەشداری لە حوكمی ئێراقدا دەرفەتێكی زیاتربوو بۆ كرانەوەی كورد بە رووی جیهانی عەرەب و ئەوروپا و ئەمریكاشدا، كە ئەمەش پێگەی كوردی بەهێز دەكرد و ئەو فشارانەی ئێستا لەلایەن حكومەتەكانی ئێراق و توركیاوە بەڕێوە دەچێت، نەدەهاتە كایەوە. واتە ئەگەر بە دینامیكی دیموكراتی لەناخۆدا كاربكرێت، رەنگدانەوە دەركییەكەشی هەمان شت دەبێت.

ئەو تابڵۆیەی لە ئێراقدا هەیە نەتیتوانیوە كۆتای بە لێگەرینەكانی تێكۆشانی ئازادی و دیموكرای بێنێت، لە یادەوەرییەكانی كۆمەڵگادا هێشتا كولتوورێكی بەرخودان ژیان دەكات، ئەگەر شێوەیەكی ئایینیشی هەبێت، بەڵام لە ناوەڕۆكدا لەسەردەمی نیولیتكەوە دێت و پەیوەندی بە بەها كۆمەڵایەتی و دیموكراتییەكانەوە هەیە. دەتوانرێت وەك زەمینێك بۆ پێشخستنی دیموكراتی و رێكخستنی كۆمەڵگا بكرێتە دەروازەیەكی كرانەوە.

 

سیستەمی مۆدێرنیتەی دیموكراتی، مۆدێرنیتەی سەرمایەداری

 

سیستەمی مۆدێرنیتەی دیموكراتی كە لەبەرامبەر مۆدێرنیتەی سەرمایەداری سیستەمێكی رێكخستنی كۆمەڵگایە، تێیدا كۆمەڵگا لەسەر سێ بنەما خۆی رێكدەخات؛ كۆمەڵگای سیاسی و ئەخلاقی، ئیكۆلۆژی، ئابووری. كۆمەڵگایەكی سیاسی و ئەخلاقی وەڵامێكی گونجاوە لەبەرامبەر سیستەمی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری. سەبارەت بە ناوەڕۆكی كۆمەڵگایەكی سیاسی و ئەخلاقی بریتییە لە پەیوەندی تایبەتی نێوان چاكە، شادی، راستی و جوانی لەلایەك، ئازادی و یەكسانی و دیموكراتی لەلایەكی ترەوە. لە سیستەمی مۆدێرنیتەی سەرمایەداریدا لە ئەنجامی حوكمی دەوڵەت ـ نەتەوەدا ئەخلاق و سیاسەت بۆ نزمترین ئاست نزم بۆتەوە، لە رەوشێكی وەهادا دەتوانرێت باسی گۆڕانی كۆمەڵگا بكرێت؟ هەڵبەت نەخێر. لە رێگای یاساكانەوە گوشارێكی وشك خراوەتە سەر كۆمەڵگا. كۆمەڵگا لە رواڵەتدا وەكو مۆدێرن دیارە، وەك لەنێو گۆڕانێكی بێ سنووردابێت و فرە رەنگییەك نیشاندەدرێت، لە راستیدا ئەمە بە تەواوی رەوشێكی میدیایی و پروپاگەندەیە. بارودۆخی ژیانی فرە رەنگی، یەكسانی و ئازادی بەتێر و تەسەلی تەنها لە كۆمەڵگایەكی سیاسی و ئەخلاقیدا بەدیدێت. مۆدێرنیتەی سەرمایەداری ناوەندی سیستەمی فەرمی و ئایدیۆلۆژیاكەی لیبەرالیزم بۆ تێكدانی ئەم راستییە هەوڵدانی زۆریان كردووە.

شێوازی ئابووری لە سیستەمی مۆدێرنیتەی دیموكراتیدا رێگە لە جیاوازی چینایەتی ناكاتەوە، ناكرێتە مەیدانی حسابی كار، زیان بە ئیكۆلۆژی ناگەیەنێت. هەرەوەزی بە بنەمادەگیرێت. رێگە بۆ كۆمەڵگایەكی ئازاد و یەكسان خۆش دەكات.

هەرچی بەڕێوەبەرایەتی كۆمەڵگای مۆدێرنیتەی دیموكراتییە؛ لەبەرامبەر فۆرمی فەرمی دەوڵەت ـ نەتەوەی سیستەمی دەوڵەتی مۆدێرنیتەی سەرمایەداری، مۆدێرنیتەی دیموكراتی سیستەمی كۆنفیدرالیزمی دیموكراتی ئاوا دەكات. دەشتوانرێت بە بەڕێوەبەرایەتی سیاسی دەره‌وەی دەوڵەتیش پێناسە بكرێت. ئەم تایبەتمەندییە سیستەمەكەشی تایبەتكردووە. بێگومان نابێت بەڕێوەبەرایەتی كۆنفیدرالیزمی دیموكراتی لەگەڵ ئیدارەی دەوڵەت تێكەڵ بكرێت. دەوڵەت ئیدارە دەكات، دیموكراتی بەڕێوەدەبات. دەوڵەت پشت بە دەسەڵات دەبەستێت، دیموكراتەكان پشت بە هەرەوەزی و رەزامەندی دەبەستن. لە دەوڵەتدا تەعین و تەرفیع، لە دیموكراتیدا هەڵبژاردن بە بنەما دەگیرێت. لە دەوڵەتدا زۆرەملێ، لە دیموكراتیدا خۆبەخشی پیادە دەكرێت.

 

 

سەرچاوە: پەرتووكەكانی ڕێبه‌ر ئاپۆ

كەی مرۆڤ دەبێتە بوونەوەرێكی بە ئەخلاق؟

سەرچاوە و زەمینەی دەوڵەتی بەهێز كۆمەڵگای نەخۆشخراو و بێ تاقەت و لەپێخراوە. فۆرمیلەی چەندە دەوڵەت زۆر بێ، هێندەش كۆمەڵگا كەم دەبێ و چەندە كۆمەڵگاش زۆر بێ هێندەش دەوڵەت كەم دەبێ، دەربڕی دیالێكتی ئەندازەی پێچەوانەیی نێوان...

یەهودییەت (3)

ئەمە گەوهەری پارادۆكسی یەهودییە. گەشەندنی قۆرخكاری كاپیتالیستیش چۆن مەترسییە بۆ یەهودییەكان، گەشەنەكردنیشی هەر مەترسییە...

یەهودییەت (2)

قۆناخی ئاوارەیی لە دوو لایەنەوە یەهودییەكان بەرەو پێش دەبات. لایەنێك بە بەردەوامی كاركردنیان لەسەر ...

2017 © Partiya Karkerên Kurdistan (PKK)
[email protected]