20.11.2017

كەی مرۆڤ دەبێتە بوونەوەرێكی بە ئەخلاق؟

سەرچاوە و زەمینەی دەوڵەتی بەهێز كۆمەڵگای نەخۆشخراو و بێ تاقەت و لەپێخراوە. فۆرمیلەی چەندە دەوڵەت زۆر بێ، هێندەش كۆمەڵگا كەم دەبێ و چەندە كۆمەڵگاش زۆر بێ هێندەش دەوڵەت كەم دەبێ، دەربڕی دیالێكتی ئەندازەی پێچەوانەیی نێوان...

 بەشی یەكەم

ن: خەبات ئاندۆق

 مرۆڤ بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتییە و بەو بونیاد هاتووە و خۆیشی وەها بونیاد دەنێ. لەپێناو بە مرۆڤ بوون و بە مرۆڤ مانەوەدا كۆمەڵایەتییبوون ناچارییەكە، كەی ئەمە بەو شێوەیە بونیادبەند ببێ، هەر بەو شێوەیەش دەمێنێتەوە.

هەموو شت و هەموو كەسێك لەنێو سنوور و پێداویستییەكانی سیستەمە ئێكۆكەیدا دەژی. لە ئێستادا بێ رەچاوكردن و بەهەند وەرگرتنی "سروشت – دایك" و پێویستییەكانی، تێكڕای بوونەوەرەكان و بەتایبەتیش مرۆڤ كە بوونەوەری هەرە باڵادەستە ناتوانێ یاسا و رێساكانی ژیان بە گوێرەی خۆی دابنێ و سەربەخۆ هەڵبسوڕێ و بەو شێوەیە هەبوونی خۆی مەیسەر بكات. ئەو جۆرە بوونەوەرانەی كە بەگوێرەی پێویستی و ئیجبارییەكانی سیستەمی ئێكۆ نەژی و بەهەندیان وەرنەگرێ، رووبەڕووی لەنێوچوون دەبێتەوە. گەورەیی یاخود بەرفراوانی جۆرەكە ئەندازەی ئەم لەنێوچوونە دەستنیشان دەكات. نەسلی مرۆڤ خاوەنی پۆتانسێلی زیاندمەندبوونە كە دەشێ لە هیچ بوونەوەرێكی دیكەدا نەبێ و كۆتایی بە خۆی و چەندەها نەسلی دیكە و تەنانەت تێكڕای بوونەوەرەكان و هەسارەكەشمان بهێنێ. 

 

پێگەی هەنووكەی مرۆڤ و تێكڕای بوونەوەرەكانی دیكە، لەبواری چۆنێتی ژیان لەنێو بەرهەمەكانی سرووشتدا لەلایەن سرووشتەوە رێڕەوی پێدراوە. هەر زیندەوەرێك بە ئەقڵی عاتفییەوە كە لە سرووشتەوە بۆی دەمێنێتەوە و دێتە واتای سازبوونێكی سرووشت، دێتە نێو ژیانەوە. ئەو كێشانەی كە دەبێ ئەقڵی عاتفی هەستێ بە چارەسەركردنیان، برسێتی، بەرگری، زۆربون و خاسییەتە بناخەییەكانی دیكەی ژیانە. چۆنێتی بەردەوامیدان بە ژیانی نەسل، بەتەنها دەژی یان بە رەو كۆمەڵ و چۆنێتی خۆ تێركردن، بەرگری و خۆپاراستن ئەمانە لەشێوەی شیفرە لەخانەی مێشكدا جێگیر بووە. لەسایەی ئەم شیفرانەوە و نەسلە نوێیەكان ناچاری سەرلەنوێ فێربوونەوەی هەموو شتێك نابێ. باو و باپیران لەو ناوانەی كە بۆیان ماوەتەوە لەشێوەی شیفرە و كۆددا راگوێزی ئەوان كراوە. ئەم مەیلە لەنێو چوارچێوەی جێبەجێكاری گشتیانەی گەردووندا بەو شێوەیەیە. ئەگەرنا پێویست دەبوو سەرلەنوێ و لە سفرەوە دەست بە هەموو شتێ بكرایە كە ئەمەش لەبنەمادا واتای لەنێوچوون دەگەیەنێ. دەبێ ئەنجامێكی وەها لێرەوە وەرنەگیرێ كەوا هەر یەك لە پێكهاتەكانی سرووشت لەخانەی سادە و ساكار پێكدێ و هیچ رەهەندێك نییە تاوەكو هەبوون و ژیانیان بسەلمێنێ. بەپێچەوانەوە هەموو زیندەوەرێك تەنانەت هەموو شتێك وەك ئەنجامێكی چەمكی گەردوونی زیندوو لەنێو كاروبارەكانی ژیاندا بە سۆبجێكتەوە، بە دەستپێشخەری خۆ رێكخستن بە گوێرەی هەموو بارودۆخ و كەش و هەوایەك بە ئەندازەیەكی دیار سەرەداوەكانی ژیانی لەدەستی خۆیدا دەگرێ. بێگومان ئەوەی كە بۆ نەوەی دواتر دەمێنێتەوە شیفرە و كۆدەكانی ئەم ئەكتێڤیتانەن، بەڵام نەسیلەكان ناچارن لەگەڵا سیستەمی ئێكۆكەیاندا بگونجێ و ناكۆك نەبن.

 

 سرووشت "سەرچاوەی سەرەكی" بە هاوشێوەكەی خۆی "مرۆڤ" دەڵێت مەگەر تەنها لەچوارچێوەی ژیانی كۆمەڵایەتییدا بتوانی بژی. كەش و هەوای بەردەوامبوونی ژیانیشی لەم رووەوە دەستنیشان كردووە. مرۆڤ وەك بوونەوەری هەرە لاواز لەنێو بارودۆخی دژواری سرووشتدا مەگەر بە پێكەوە ژیان، ژیان لە پێناو یەكدیدا و لەچوارچێوەی كۆمەڵایەتی بوون و بە كۆمەڵگابووندا واتا بە شێوەی كۆمیناڵی دەتوانێ بژی. دابڕان یاخود پێشنەخستنی ئەمەش دێتە واتای لەنێوچوون. بەم هۆیەشەوە مرۆڤبوون و كۆمەڵایەتیبوون، دیاردەی هاوكات و پێكەوە ئەنجامگیرن و هاوڕەوت و هاو هێزن. كۆمەڵایەتییبوونە كەوا مرۆڤ بە مرۆڤ و بە مرۆڤایەتی دەگه‌یه‌نێت. لەم لایەنەوە كۆمەڵایەتیبوون كەش و هەوای هەبوونی نەسلی مرۆڤە. كۆمەڵایەتیبوون یاسای سیستەمی ئێكۆی مرۆڤە. واتا سرووشت بە مرۆڤ دەڵێ؛ گەر بەكۆمەڵایەتی ببی، هێزی خۆت موتاڵا بكەی، كۆمەڵكار ببی دەتوانی بژیت. ئەگەرنا لەنێو دەچی. ئەمە لە سەردەمی هەرە سەرەتایی و لاوازیشدا بەو شێوەیە. بەكورتی تاوەكو كۆمەڵایەتیبوون بە بنەما وەرنەگیرێ و بەگوێرەی كۆمەڵایەتیبوون ژیان نەكرێ، بەردەوامی هەبوونی مرۆڤ گەشەسەندنی محاڵە. ئەمڕۆ مرۆڤ لەنێو بەهێزبوونێكی هەڵەداواری فەردییەتی و تێرنەبووندایە، گەر لە بەرامبەر مرۆڤایەتی و سرووشت و بەكورتی لەبەرامبەر سرووشتی دەرەوەی خۆیدا هۆشیاریی خۆی لە دەستبدا و واز لەو زەرەر و زیانانە نەهێنێ كە داونی و زیاتر زیان ببەخشێ، وەك لەنێو چوونی چەندەها بوونەوەر، لەنێوچوونی نەسلی مرۆڤ لەگەڵ خۆیدا دێنێ. گرنگی و بەنرخی بە كۆمەڵایەتیبوون لەم رووەوە دیاردەی سەرەكی بە مرۆڤبوونە و بەو شێوەیەش بەردەوامی بە هەبوونی خۆی دەدا.

لەم روانگەیەوە بە كۆمەڵایەتیبوون، ژیانی كۆمەڵگا، لەكاتێكدا لەپێناو هەندێكی دیكەدا دەژی، دەشێ بۆ خۆیشی بژی، جیاوازی نەكردن لە نێوان خەڵك و خۆیدا، گشتگیری بوون، تێكڕا سرووشتی مرۆڤ دەگەیەنن. مرۆڤ كە فەراهەمیەت یان ئەنجامگیربوونێكی سرووشتە، بەهۆی ئەم تایبەتمەندییەوە كۆمەڵایەتییە. مرۆڤ وەك رەهەندێكی هەبوون، كاتێك لە بەرهەمەكانی دەڕوانی مرۆڤ و تێكڕای بەرهەم و دەستكردەییەكانی، ئەقڵی ئەنالیتیك، زمان، كولتوور، هەمەچەشنەیی ژیان و هەموو شتێكی، دەبینرێ كەوا هیچ كام لەمانە هی فەرد یان تاكە كەسێك نییە و هی كۆمەڵ و كۆمەڵگا و كۆمەڵایەتییە. واتا هیچ شتێك نییە كۆمەڵایەتی نەبێ، بەرهەمی ئەقڵی هاوبەش نەبێ و هیچ شتێك نییە مێژووی نەبێ. تەنها گوزارە لە فكر و زمانێكی مرۆڤ ناكرێ، باس لە فكر كە نرخ و بونیادنەری مێژوو و كۆمەڵایه‌تی بونیەتی، به‌ ێناسه‌ی زمان، كولتوور، تەنانەت كەسایەتی مرۆڤەوە دەكرێ. لەبەر ئەوەش بەو شتانەشەوە كە بەماڵی فەرد یان تاك كراوە هیچ شتێك هی تاك نییە، تێكڕای ئەمانە وەك بەها و نرخی كۆمەڵایەتی و مێژووییانە هەبووە و گەشە دەكات.

كۆمەڵایەتیبوون ئەم رۆڵی بە مرۆڤكردن و بەبنەما وەرگرتن و گەشەپێدانە بەئەخلاق بەڕێوە دەبات و هێزەكەشی لە ئەخلاقدا نیشان دەدات. ئەخلاق دێتە واتای ژیانی بەیاسا و گونجاوی كۆمەڵگا و دوور لە توندوتیژی. بەهۆی ئەوەی بەها و نرخەكانی ژیان بەناوخۆوە بەندبوون یان تایبەت بە ناوخۆی لایەنەكانی ژیانەوە بوون، ئەخلاق تابڵێی بەكاربەرە و لە راستەڕێ دەرناپەڕێ. كۆمەڵایەتیبوون هێزی كۆمینالیتا یان كۆمەڵكاری، بەرپرسیارێتی گەورە، ئازادی، یەكسانی، دادپەروەری، هاوڕایی، خۆشەویستی و یەكگرتنی خۆی لەگەڵ هێزی هاوبەش، تێكڕا هەڵسووكەوتی ئەخلاقین. ئەو كۆمەڵایەتیبوونەی جێگای ئاماژەیە، كۆمەڵایەتیبوونی سرووشتیە كە لەنێو سنوورەكانی سیستەمی ئێكۆدایە و ژیانێكی شیاوی سرووشتی سەرەكی هەیە، واتا كۆمەڵایەتی تێكچوو نییە. لە كۆمەڵایەتیبوونی سرووشتیدا، واتا لە سرووشتی كۆمەڵگاكەدا، باوەڕی و بانگەوازییەكان هاوبەشن، هەر یەكەیان بناخەی ژیانی یەكدین. لەبەر ئەوەی جیاوازییەك نییە كە ببێتە هۆكاری باڵادەستی و دەسەڵات و چینگەرایی لە كۆمەڵگادا، لەلایەكی دیكەشەوە بەهۆی ئەوەی بەهرەكانیان لەچوارچێوەی یەكدی تەواوكردن و یەكدی بەهێز كردندا بەكاردەبرێ و هەموو كەسێك خاوەن جێگایەكی گرنگە لەم كۆمەڵگایەدا، گرێدان و پەیوەستییەكی ئۆرگانیكی هەیە. خودی كۆمەڵگا وەك ئۆرگانێزمایەكی زیندوو و چالاك خۆی بە واتا و گونجاو بونیاد دەنێ و پێشدەخات.

مرۆڤ بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتیبووە، لە هەمانكاتدا بوونەوەرێكی ئەخلاقیشە. مرۆڤ ئەخلاقییە؛ بەڵام بەگوێرەی هەڵسووكەوتی شیاوی كۆمەڵایەتیبوون و ناكۆمەڵایەتیبوونی، ئەخلاقی و نائەخلاقییەتی دەردەكەوێتەڕوو. مرۆڤ ئەخلاقیە، بەڵام هەردەم ئەخلاقی نییە، پێگەی مرۆڤ لەبەرامبەر كۆمەڵایەتیبوونیدا سەرەكیترین خاڵە لە ئەخلاقیبوون و نەبوونی مرۆڤدا. ئەخلاق كە دێتە واتای پراكتیزەبوون و هەڵسووڕانی كۆمەڵایەتیبوون، لەلایەن فكر و هزرەوە چۆنێتییەكەی دەستنیشان دەكرێ. ئەو ئەخلاقەی هزرێك بونیادی دەنێ كە باس لە پێویستی پێشخستنی كۆمەڵایەتیبوون – كۆمینالیتا – ئازادی  یەكسانی دەكات و لەم پێناوەدا تێدەكۆشێ جیاوازە لەو ئەخلاقەی هزرێك بونیادی دەنێ كە كۆمەڵگا مەحكومی پارچەبوون دەكات. لە سەرەوە باسمان لەوە كرد كەوا مرۆڤ وەك بوونەوەرێك بەپێی بواری كۆمەڵایەتیبوون بوونەوەرێكی ئەخلاقییە، ئەمە گەوهەری مرۆڤە. لەلایەكی دیكەشەوە ئاستی بەرفراوانی هزری مرۆڤ وایلێ دەكات كە بتوانێ زیاترین گۆڕانكاری لە ژیانی خۆیدا بكات، یاسای نوێ دروست بكات

. كاپیتالیزم تاوەكو كۆمەڵایەتیبوونی مرۆڤ "پێكەوە ژیانی مرۆڤ، هاوڕایی ، هاوكاری ، هەبوون لەپێناو یەكدیدا  و یەكدی تەواوكردن " واتا ئەخلاق پەرش و بڵاوە پێ نەكات ناتوانێ لە هیچ شوێنێكدا جێگیرببێ.  لەبەر ئەوەش سیستەمی هەرە نا ئەخلاقی و تەنانەت بێ ئەخلاقترین سیستەمە. كۆمەڵایەتیبوون كە بونیادنەری ئەخلاقە، كاپیتالیزم پەرش و بڵاوی دەكاتەوە و بەتاكپەرستی، خودپەرستی خۆی بە سیستەم دەكات، لەم روانگەیەوە فەلسەفەی كاپیتالیزم جێگە بە ئەخلاق نادات. سیستەمە هیارارشییە دەوڵەتگەراكانی دیكەی دەرەوەی كاپیتالیزم وەك كۆمەڵگای دەوڵەتی كۆیلەداری، وەك كۆیلایەتی پێگەیشتووش كۆمەڵگای دەوڵەتی فیۆداڵی هەڵوێست و نزیكبوونەوەیەكی ئەخلاقییانەیان هەیە. كۆمەڵایەتیبوون هێشتاش لەم سیسەتەمانەدا بەهێزە و هێزی بناخەڕێژە. كار و زیهینییەتی مرۆڤ جیاوازییەكە لە نێو ئەم كۆمەڵگایانە و كۆمەڵگای سروشتی كە بە كۆمەڵگای راستەقینە ناوزەدی دەكەین. لەم زیهینییەتەدا كۆمەڵگا پارچە پارچە بووە؛ وەك كۆمەڵگای سەردەست "كۆمەڵگای دەوڵەتگەرا"، وەك كۆمەڵگای ژێردەستەش "گەل". گەورەبوونی كۆمەڵگای دەوڵەتگەرا پەیوەستە بە بێ هێزكردن و بێ ئیرادەكردنی كۆمەڵگای ژێردەستەوە. هەڵبەتە هێزی پێشكەوتنی خۆیشی لە سەكتەكردن و سەركوتكردنی سەرچاوەكانی كۆمەڵگای سرووشتی – كۆمەڵگای ژێردەستەوە وەدەست دەخات. بۆ بەرگرتن لە هێز كۆكردنەوەی كۆمەڵگا و لاوازكردنی كۆمەڵگا، هەتا لەدەستی دێ كۆمەڵگای ژێردەستە پارچە پارچە و بەش بەش دەكات. بەشێوەیەك كۆمەڵگای ژێردەستە بەلاڕێدا دەبا كە گوایە" كۆمەڵگای ژێردەستە كۆمەڵگایەكی كۆكراوەیە و پێویستی بە بەڕێوەبردن و سەرپەرشتی كردن هەیە، كۆمەڵگای سەردەست لەلایەن خوداوەندەكانەوە هەڵبژێردراوە و خوداوەندانەیە و كۆمەڵگای ژێردەستیش بۆ ژیان پێویستی بە زانیاری و هەبوونی كۆمەڵگای سەردەستە" و بەمەش موحتاجی خۆی دەكات. بەوشێوەیە بە مرۆڤی لەهێزخراو خۆی بەهێز دەكات. لەلایەكەوە كۆمەڵگایەكی بێ هێز و بێ ئیرادە و لەلایەكی دیكەشەوە كۆمەڵگای سەردەستی"بەهێزی"هێندەی فیرعەون و نەمرووده‌كان ئاواده‌كات.

لەو پێگەیەی  ئەم زیهینییەت و سیستەمە پێی گەیشتووە، كە بەم شێوەیە وەدەستدەگیرێ؛ سرووشت لە پیرۆزییەكانی داماڵراوە، ئەو شوێنە نەفرین كراوەی كە مرۆڤ تێیدا سزای خوداوەندەكانی تێدا بەجێدەگەیەنێ، بە گوتەی پلاتۆنیانەش ئەو شوێنەی كە تێیدا كۆپیكردن و ساختەكاری تێدا دەكرێ، سرووشت لە خولقێنەرییەكەی بێبەشكراوە، بێ گیانە و دوژمنی مرۆڤە، دابڕاوە لە مرۆڤ و هەموو شتێك لەلایەن خوداوەندەكانەوە وەك نیعمەتێك بەمرۆڤ بەخشراوە و وەك شوێنێكی فەتیح لێك دەدرێتەوە. هەروەها لە كۆمەڵگا نەخۆش و ناسازەكاندا ژن لە ریزبەندەكاندا لە ریزی دووەمدایە، لەم جۆرە كۆمەڵگایانەدا بە ژن دەگوترێ، كەم ئەقڵە، سەر شێوێنە، راكێشەرەی گوناح و خراپەكارییەكانە، بەترس و خۆفە، وەك رەگەز دەبنە هۆكاری دەركردنمانە لەبەهەشت. لەبەر ئەوەی بە كەمووكوڕە و نەفرینكراوە خراوەتە بەر دەستی پیاوەوە. وەك هەموو شتەكانی دیكە نیعمەتێكە و بە خوداوەندە پیاو بەخشراوە. پیاو لەلایەكەوە بێ ئەو نایكرێ و لەلایەكی دیكەشەوە بۆی هەیە ویستەكانی خۆی پێ جێبەجێ بكات.

ئاشكرایە لەم شێوە كۆمەڵگایانەدا كە هێشتا سیستەمەكەی بە ئەخلاق بەڕێوە دەبات، كۆمەڵگای كۆیلایەتی دەوڵەتگەرا و وەك كۆیلایەتی پێگەیشتووش كۆمەڵگای فیۆداڵی دەوڵەتگەرا مرۆڤ و كۆمەڵگای ئازاد فەراهەم نابێ. هزری چەواشە و لەڕێ دەركەوتوو، لە بواری پراكتیكیشەوە ئەخلاقێكی چەواشە و لەڕێ دەركەوتوو دەخولقێنێ.  سیستەم مرۆڤ بەتایبەتی رەگەزی پیاو فێری ئاواكردن و فەتحكردنی سرووشت، ژن و كۆمەڵگا دەكات و لەدۆخێكییەوە دەئاڵێنێ كە خۆی بكاتە تاكە هێز. سیستەمی دەوڵەتگەرا كە بە باڵادەستی پیاو یان باوكسالاری مەیسەر دەبێ، تەواوی كۆمەڵگا و هاوڕەگەزی خۆیشی داگیردەكات. جیاواز لە چین و توێژەكانی دیكەی كۆمەڵگا پیاو دەكاتە خولقێنەری سیستەمی خۆی و بەم رەنگە دەیهەوێ‌ بگاتە ئامانجەكانی. لە بەشێكی دیاری ژیانی كۆمەڵایەتیدا هەل و دەرفەتی بوونە دەسەڵات دەداتە پیاو و لە كەسایەتی پیاودا سیستەمی دەسەڵاتگەرا و باڵاخوازی دژە مرۆییانەی خۆی دەكاتە هاوبەشی خۆی. لە راستیدا لە رەگەزگەرایی كۆمەڵایەتیدا و لە خۆجێگیركردنی خودی پێگەی پیاو لە سرووشتدا ئەوەی باسی لێوە دەكرێ و ئەوەی دەردەكەوێ، بچوككراوەیەكی سیستەمی دەوڵەتگەرایی هیارارشی هەنووكەیە. سیستەم ئەمە بەشێوەیەكی زۆر وەستایانە بەڕێوە دەبات. پەیوەستبوون و ملكەچی و كۆیلایەتی بەسەر كۆمەڵگادا دەسەپێنرێ. ئەمەش بە ئەخلاقی كۆمەڵایەتی پێڕەو دەكرێ. ئەوانەی كە نایەنە سەر ئەم رێگەیە و بەرگری لەخۆیان دەكەن و پێداگری لەسەر ئازادی دەكەن، لەلایەن سیسەتەمەوە نەفرین دەكرێن و هەوڵی لەنێوبردن و پاكتاوكردنیان دەدرێ. سیستەم بە سەپاندنی ئەخلاق بە سەر ئەو كۆمەڵگایەی كە خۆی خستوێتی، خۆی بە دەزگا و ناوەند دەكات. هەڵسووكەوتی ناشیاوانە لەلایەن كۆمەڵگاوە بە شێوازی جۆراوجۆر سزا دەدرێ. لە وەها سیستەمێكدا لەبەر ئەوەی تاك لە مرۆڤایەتی بێبەشكراوە، بێ ئیرادە كراوە و دووچاری پێوەستبوون كراوە، كۆمەڵگا ئەخلاقێكە كە ئەخلاقی ئەوانە دووچاری شكست دێنێ. لەبناخەشیدا شتێكی دەرەوەی ئەخلاقە. چونكە ئەخلاق ژیانە لە چوارچێوەی هزری كۆمەڵگای ئازاد دا.

 بەم هۆیەشەوە كاتێ لە روانگەی ئێمەوە گوزارە لە ئەخلاق دەكرێ، مەبەست لە بە بنەماوەرگرتنی رەهەند و بەها و نرخەكانی كۆمیناڵی دیموكراتییەكانە و ژیان لە چوارچێوەی ئەو نرخانەدا و پراكتیزەكردنیان دێتە هۆشی مرۆڤەوە و دەبێ بەو شێوەیەش بیری لێبكرێتەوە. هەموو جۆرە هەڵوێستێكی ئەخلاقییانەی سەر بە كۆمەڵایەتییەتی هیارارشی دەوڵەتگەرایی دوورە لە راستییەوە و نا ئەخلاقییانەیە، ژەهرخواردكردنی كۆمەڵایەتبوونی راستەقینەیە كە سەرچاوەی ئەخلاقە و خراپكردن و تێكدانی مرۆڤە. لەم رێگەیەوە مرۆڤ و كۆمەڵگا بەرەو تێكدان و رووخان دەبەن، ئەمەش دێتە واتای دوورخستنەوەیان لە مرۆڤایەتی و بیانیكردنیان.  لە كۆمەڵگا پارچەبووەكاندا هەندێك لە گەورەبووندان و گەورەن،  هەندێكیان بچووك،  هەندێكیان بە نرخ و بەهان و هەندێكیان بێ نرخ، هەندێكیان خوداوەندن، هەندێكیشیان كەوتوون و لەبەرماوە و پاشماوەی ئەوانەوە وەبەرهاتوون. ئەمەیە كۆمەڵگای تێكچوو، بەهۆی لەدەستدانی هەماهەنگی و زیندوویی و كۆمەڵایەتیبوونی راستەقینەی كۆمەڵگایەكی رووخاو و بەلاڕێداچووە، گەمە بە سرووشتەكەی كراوە و كۆمەڵگایەكی تێكچووە. بەگوێرەی ئەم كۆمەڵایەتیبوونە هەڵسووڕان و بە بنەما وەرگرتنی و پراكتیزەكردنی تیۆرییەكەی نایەتە واتای ئەخلاقی راستەقینە. هەموو شتێكی سەر بە كۆمەڵایەتیبوونی تێكچوو (ئەمەش لە دەركەوتنی هیارارشی و ئاواكردنی كۆمەڵگای دەوڵەتیانەیه‌ و تا بە رۆژگاری ئەمڕۆمان دەگات) تێكڕا دوورە ئەخلاقن. هەروەها خزمەت بە كۆمەڵایەتیبوونی راستەقینە ناكات. بە ئەخلاقبوون بەهەند وەرگرتن و ئاوێتەبوونە له‌گه‌ڵ كۆمەڵگای سرووشتی كە گەوهەری مرۆڤبوون و كۆمەڵگابوونە. بەهەند وەرگرتن و ئاوێتەبوونە بەكۆمەڵگای سرووشتی راستەقینە، ئاوێتەبوونە بە كۆمەڵگای تێكنەچوو و نەڕووخاو. ژیان لە چوارچێوەی بەها و نرخەكانیدا ئەخلاقی و بە ئەخلاقبوونە.

 

هەر لەبەر رووناكی ئەم راستییانەدا رێبەر ئاپۆ كە لەهەوڵی سەرلەنوێ بونیادنانەوەی كۆمەڵگادایە، لەو كۆمەڵگایەدا كە بەبناخەی وەردەگرێت كارەكان نەك بە یاسا بەڵكو بە ئەخلاق فەراهەم دەبن و لێرەوە پێناسە بۆ سیستەمەكەی دادەنێ. لەپێناسەكەیدا"پەیوەندی بەردەوامی لە نێوان سرووشت و دیالێكتیكدا داناوە، سیستەمێكی ئەخلاقییە كە لەنێو خۆیدا پشت بە حوكمكردن نابەستێ و سوودە هاوبەشەكان راستەوخۆ بە دیموكراسیەوە پەیوەستە و بە دیموكراسی سوودەكان دەستنیشان دەبن. حقووقیش بە سیاسەتی پێوەستكردنی یاسا و رێسای درێژخایەن بە دام و دەزگاكانەوە پێناسە دەكات.

لەسەردەمێكدا كە هەموو كەسێك چارەسەری كێشە كۆمەڵایەتییەكان لەڕێگا حقووقی و یاساییەكاندا دەگەڕێ و هەوڵی بونیادنانی حقوق دەدات، بۆچی ئێمەومانان زیار روو لە ئەخلاق دەكەین نەك لە حقوق ؟ بۆچی هاوشان لەگەڵا بەڕێوەبردنی تێكۆشانی حقوقیانەدا لە بناخەدا چارەسەری لە هەڵوێستی ئەخلاقییانەدا دەبینین ؟ بەهۆی ئەوەی ئەوانەی وا لەپێناو ئازادی و دیموكراسی و یەكسانی و دادپەروەری و دنیایەكی نوێ و ژیانێكی نوێدا تێدەكۆشن، نەیانتوانیوە خۆیان لە بوون بە نێوەندەی سیستەم رزگار بكەن. لەو كۆمەڵگایانەدا كە جیاوازی بەرژەوەندییەكانی تێدا دروستبووە و هەماهەنگی كۆمەڵایەتی پەرش و بڵاوبووە، حقووق كە پەیوەندی تاك بە تاكەوە و تاك بە دەوڵەتەوە رێكدەخات، لە بناخەدا خولقێنەری شارستانییەتێكی یەك چینە. حقووق زمانی قۆناخەكانی تێكۆشانی ناچارییانەیە بەرامبەر مافخوراوی و جێگیرنەكردنی داد و بوونی نایەكسانیدا ئەمیش لەچوارچێوەی قۆناخەكانی بەدەوڵەتدایە. بۆ ئەوەش لەنێو كۆمەڵگای یەكەمین و تەندروستدا واتا كۆمەڵگای سرووشتیدا دەستەواژەی حقوق بە هەوڵەكانی بونیادنانیشیەوە بوونی نییە، لەشوێنی ئەو وەك پراكتیزەكردنی هزری كۆمینالیتا ئەخلاق هەیە. لەو نێوەدا شتێك نییە كە پێویستی بە بوونی حقووق بهێنێتە ئاراوە. 

لە نووسراوەكانی مێژوودا و لە تێكڕای تێكۆشانە حقووقییەكاندا، هەوڵی یاسادانان و رێكخستنی كۆمەڵگای تێكچوو دەبینرێ، زیاتریش مافداركردنی تاك لەبەرامبەر دەوڵەتدا كراوەتە ئامانج، هەڵبەتە ئەمەش بەدیلی گەورەی دەوێ، لەم پێناوەشدا تێكۆشانی زۆر گەوەر و بەهێز پێویستن. لە پێگەی هەنووكەی قۆناخی پێشكەوتنی حقوقدا سێ كەمەربەندی مافەكانی مرۆڤ"ماف و ئازادییەكانی تاك، مافە ئابووری، كۆمەڵایەتی، كولتوورییەكان و مافەكانی رادەربڕین" وەك بەرهەمێكی موتاڵابوون و  تێكۆشانی هاوبەشی مرۆڤایەتی لەبەرامبەر دەوڵەت دەستكەوت كراوە. بەڵام سەرەڕای ئەوەش دوور لە چارەسەری كێشەكانی مرۆڤایەتی، ئەو وڵاتانەش كە تێڕوانینی هەرە پێشكەوتووانەیان لەبارەی حقوقەوە هەیە و خاوه‌نی سیستەمێكیشن لەنێو قەیرانێكی زۆر قووڵدان و لە هەوڵ و لێگەڕانێكی چڕوپڕ و بەردەوامدان.

لە هەر سیستەمێكدا كە دەوڵەت و دەسەڵاتی تێدا هەبێ كێشەكانی مرۆڤایەتی بە چارەسەری بناخەییانە ناگات. دەشێ چارەسەری تالییانە بدۆزرێنەوە و كێشەكان قسمەن نەرم بكرێنەوە، بەڵام چارەسەری بناخەییانە جێگای باسیش نابێ. چونكە زیهنییەت و سیستەمی خولقێنەری ئەو كێشانە لە زەمینەدا خودی هەمان ئەو سیستەمەیه‌. دەوڵەت لە كۆمەڵگا نەخۆش و ناسازەكاندا هەبوونی دەبێ و نەخۆشی دروست دەكات. دەوڵەت بەرهەمی لە رێ لادانە لە كۆمەڵایەتیبووندا. هیچ دەوڵەتێك كێشە كۆمەڵایەتییەكان، گەر رێگا چارەكانیشی بزانێ، بە چارەسەری بناخەییانەیان ناگەیەنێت. سەرجەمی دەوڵەتەكان كۆمەڵگا و تاكی نەخۆش و بێ ئیرادە و وابەستەی خۆیی دەوێ. بەم هۆیەشەوە سەرجەم دەوڵەتەكان لە سەرەتاوە تاوەكو رۆژی ئەوڕۆكەمان، تێكڕای زەمینەكانی هێزی كۆمەڵگایان خستۆتە دەستی خۆیانەوە و كە كاتی خۆیشی هات كۆمەڵگا موحتاجی خۆیانیان دەكەن، هەندێ شتیان دەدەنێ و كارەكانی خۆیان پێ بەڕێوەدەبەن و به‌مه‌ش رەوایەتی و مەشرووعیەتی خۆیان فەراهەم دەكەن. سەرچاوە و زەمینەی دەوڵەتی بەهێز كۆمەڵگای نەخۆشخراو و بێ تاقەت و لەپێخراوە. فۆرمیلەی چەندە دەوڵەت زۆر بێ، هێندەش كۆمەڵگا كەم دەبێ و چەندە كۆمەڵگاش زۆر بێ هێندەش دەوڵەت كەم دەبێ، دەربڕی دیالێكتی ئەندازەی پێچەوانەیی نێوان دەوڵەت و كۆمەڵگایە.

دەوڵەت كە دەزگای دەسەڵاتدارێتی هەرە لە رێدەرچوو و رێكخراوە لەمێژوودا، هەتاوەكو لەبنەڕەتەوە هەڵنەكێشرێ و بێ سەروبەر نەكرێ، هەموو چاككردنەوە یان سازكردنەوەیەكی حقووقیانە، خۆ حەشاردانی دەوڵەت، بێ لایەنكردنی ناكۆكییەكان لەگەڵ دەوڵەت و بەو شێوەیەش لەچوارچێوەی رەوتی دەزگایانەدا هەوێن و پۆتانسێلی بەردەوامبوونی دەوڵەت لەگەڵا خۆیدا دێنێ. حقوق كە میكانیزمای رێكخستنی سیستەمە بە دەوڵەتەكانە و ئامانجی دادپەروەرییە، لەڕاستیدا مەگەر بە تەنها لە بێ دەوڵەتیدا هەبوونی هەبێ. لە هیچ كۆمەڵگایەكی بەدەوڵەتدا داد و دادپەروەرییەكی راستەقینە بەرجەستە ناكرێ. داد كۆمەڵگایەك دروست دەكات كە بۆ یەك یان لەپێناو یەك ژیاندا هەبێ، دەسەڵات و تەحەكومی تێدا نابێ و ئازادی لەگەڵ خۆیدا دێنێ. لە كۆمەڵگایەكدا كە تێكڕای ئەمانە هەبێ، دێتە ئه‌و واتایه‌ی كۆمەڵگایەكی دوورە دەوڵەته‌. لە كۆمەڵگای سرووشتیدا و لە كۆمەڵگایەكدا كە لە هەوڵی بناخەداناندایە، دەبینرێ كەوا هەوڵی لێگەڕانی دامەزراندنی ژیانی دوورە دەوڵەت بونیاد ده‌نرێ. ئەو كات ناوی ئەمە دەبێتە ئەخلاق نابێتە حقووق.

 رێبەرایەتیشمان بە پشتبەستن بە وانە و ئەزموونی بەهێزی مێژووییانە و بە هزرێكی بەهێز و تێكۆشانی چەندەها ساڵە، سەلماندووێتی كەوا زیندووكردنەوەی  بەها و نرخەكانی كۆمەڵگای سرووشتی  كە هیوا و ئاواتی گەلانە، بە دووربوون و دووركەوتنەوەیە لە دەوڵەت به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. لەم رووەشەوە نەهێشتنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و خولقاندنی چارەسەری بەگوێرەی بەها و نرخە كۆمیناڵی و دیموكراتییەكاندا كە واتای تێكڕای ئەمانە ئەخلاقە و ژیانە لەم چوارچێوەیەدا. خۆ سنووربەندكردن بە حقووقەوە لە هەمانكاتدا باوەشكردنە بە سیستەمی هەنووكەدا و دەربازنەبوونە لێی. كلیلی سیستەمێكی نوێ و دوور لە دەوڵەت، بە هەڵسووڕان لەچوارچێوەی پێویستییەكانی ئەودا واتا بە بەئەخلاقبوون فەراهەم دەبێ. لەسایەی ئەمەشەوە مرۆڤی بە ئەخلاق هەردەم بە ئەخلاق دەمێنێتەوە. 

سیستەمی دەوڵەت ئیدی چارەسەری ناهێنێت

دەوڵەت، نەهێشتن یان هاوسەنگكردنی پێكدادانە چینایەتییەكان نییە، هەروەها دەوڵەت كۆتایی هێنان بە رەوشی قەیرانیش نییە. گووتەی "ئامرازی بەهێزی ئاسایشە" لە راستییەوە دوورە. گۆڕەپانێكی چارەسەری كێشەكان نییە، بەڵكو جێگەی كەڵەكەكردنی...

یەهودییەت (3)

ئەمە گەوهەری پارادۆكسی یەهودییە. گەشەندنی قۆرخكاری كاپیتالیستیش چۆن مەترسییە بۆ یەهودییەكان، گەشەنەكردنیشی هەر مەترسییە...

یەهودییەت (2)

قۆناخی ئاوارەیی لە دوو لایەنەوە یەهودییەكان بەرەو پێش دەبات. لایەنێك بە بەردەوامی كاركردنیان لەسەر ...

2017 © Partiya Karkerên Kurdistan (PKK)
[email protected]